Gelin bugün sizlerle Türkiye’nin biyoçeşitlilik bakımından zengin olmasına sebep olan edafik faktörlerden birini inceleyelim: Jips habitatı. Öncelikle jips nedir? Jipsi tanımlamadan önce alçıtaşını tanımlamamda fayda var. Alçıtaşı yapısında CaSO4  bulunan bir mineraldir, jips ise alçıtaşının bir türü olmakla beraber yapısında kalsiyum sülfata ek olarak iki molekül su bulundurur.

Çimentolaşmış (ptric) Gypsisol (A), Soluk kahve Gypsisol (B) ve Taşlı Gypsiso (C)

Pekala buradan bizi ilgilendiren asıl şeye doğru ilerleyelim o halde; jipsli toprak, jips kaynaklarının olduğu genellikle kurak ve yarı kurak iklime sahip bölgelerde gelişen toprak çeşididir. Endemizm açısından zengin bir faktör olan bu toprak “jeolojik ada” ya da “edafik ada” olarak da isimlendirilmektedir. Jipsli toprak bitey için fiziksel ve kimyasal stres ortamına sebep olmaktadır. Az evvel bahsettiğim gibi, oluşmak için ihtiyaç duyduğu iklim şartları ve jipsin yapısı gereği toprak yüzeyini sıkıca sarması sonucu fide ve tohum gelişimi engellenmektedir. Yine aynı sebepten bitkiler kök salmakta güçlük çekerler. 

Buharlaşan bölgelerde jipsin büyümesiyle yükselen konsolid tabakalar (sol), Jips büyümesi ile ufalanma (sağ)

Genellikle jips içeren topraklar organik maddece ve mineralce fakirdir. Saydığım bu kadar olumsuz şeyin sonucunda nasıl oluyor da bu topraklar endemizmce zenginliğe yol açıyor. Cevabı oldukça basit arkadaşlar, adaptasyon. Stres koşullarıyla mücadele eden bitkiler genellikle adaptasyon stratejilerini rizosferde ekofizyolojik mekanizmalar yardımı ile yapmaktadır.

Gypsophila tomentosa
Gypsophila eriocalyx

Araştırmacılar edafik endemizmi açıklamak adına iki farklı model sunmuşlardır. Bunlardan ilki olan sığınak modeli der ki, edafik endemikler bulundukları koşullara karşı tolerans gösterebilen türlerdir. Normal topraklarda bulunan türlerin strese karşı koyma yetenekleri vardır. Bununla birlikte bu türler rekabet gücü yüksek türler olduklarından, jips habitatında yaşayan türler aslında bu türlerle rekabet edemedikleri için, tolerans yetenekleri sayesinde, jipsli topraklara sığınırlar. Bir diğer modelimiz ise uzman modelidir ve bize der ki, bunun tam aksi şekilde edafik endemiklerin rekabet gücü yüksektir. Ayrıca habitat uzmanlarının, habitata özgü bitkilerin, yine tolerans yetenekleri vardır.

Kaynak:
1.       Toprak Bilimi ve Bitki Besleme Dergisi, 2016, 4 (2) 57 – 62
2.       Anadolu Orman Araştırmaları Dergisi, 2016, 2 (1-2) 45-53

Yazı Sahibi

Dünya tatlısı canlılar olduğuna inanıyorum evrende, bulunuşlarını bekleyen. Bu yüzden hep gülümsüyorum, onları bulup kocaman bir gülücük bırakıyorum gamzelerine ve sonra onları yazıyorum. Ben bir yazarım; hayvanlardan bitkilere, dünyadan yıldızlara, her şeyi yazarım ben. Zira kelimelerden ve gülümsememden güçlü pek az şeyim var. Bir de okurum ben. Biyoloji okurum, kitap okurum, canlıları okurum. Bu sebeplerdendir ki Hacettepe Üniversitesi'nde lisans öğrencisi bir biyoloğum. Zoolojiden, hidrobiyolojiden, speleolojiden, tıbbi biyolojiden ve psikolojiden oldukça hoşlanırım. Bazen resim çizer, bazen fotoğraf çeker, bazen de ukulele çalarım. Çoğu zaman şarkılar söyler, genellikle de konuşurum. Arada bir mağaraya girer, dağa tırmanır, dalış yaparım. Ve her zaman yürürüm ben. Denize, gökyüzüne ve siz insanlara ise aşığım.