https://www.inaturalist.org/photos/22629127

Bal kuşu (indicatoridae), doğu Afrika’da yaşayan tarla kuşu boyutlarında, böcekçil bir kuştur. Fakat yediği böcekler arasında vazgeçemediği bir favorisi vardır: bal arıları. Fakat bu arılara ulaşmasını güçleştiren bir durum var, Afrika arıları genellikler yuvalarını içi boş ağaçlara yapmayı tercih eder ve bal kuşlarının gagaları ağaçları delmek için fazla ince ve hassastır. Bu güçlüğü aşmak için ise hiç beklenmedik birinden yardım alır.

https://www.inaturalist.org/photos/39183262

https://www.inaturalist.org/photos/39183262

Kuzey Kenya’da, hala bal kuşunun belirli bir popülasyonunun bulunduğu bölgelerde, yarı göçebe olan Boran kabilesinin bal toplamasına bal kuşları yardımcı olurlar ve karşılığında da kendi ödüllerine de ulaşırlar.

Balı bulacak kişi, bir çalılığa girip bir salyangoz kabuğu veya kapatılmış avuçlarını kullanarak keskin bir ıslık çalar. Eğer bir bal kuşunun bölgesinde ise, dakikalar içinde kuş onu bulur ve sadece başka bir canlı ile kovan avına çıktığında yaptığı özel bir şekilde öter. İnsan ile kuş buluştuklarında,kuş özellikle yavaşça süzülürken arkadan gelen insanın dikkatini çekme amaçlı, kuyruğundaki beyaz tüyleri açıkça gösterecek şekilde ilerler. İnsan, kuşu takip ettiğini belli etmek için düzenli olarak ıslık çalarak ses çıkarır. Takibin ilerleyen dakikalarında, kuş gitgide daha alçak noktalardan ve daha sık ötmeye başlar ve aşağı yukarı 15 dakika içerisinde sesini daha kısık ve yumuşak çıkarmaya başlar. Birkaç kere bu şekilde öttükten sonra bir dala konar ve susar. Hemen yanında bir bal arısı kovanının girişi bulunur.

https://www.inaturalist.org/photos/50695789

İşin buradan sonrası küçük antlaşmalarında insana düşen kısımdır. Arıların acı verici sokmalarından kaçınmak için, ya kovanın dibinde bir ateş yakar, ya da yanan küçük çubukları kovanın girişinden içeri sokar. Arılar kısmen baygınlaştığında, bir alet ile kovanı yarar ve koyu kahverengi bal ile dolu olan bal peteklerine ulaşır.

İnsan bu peteklerin peşindedir. Kuş ise arı kurtçuklarını tercih eder. Fakat gelenek gereği, insanlar peteğin küçük bir kısmını arıya sunarlar. Kuş iri arı kurtçukları petek aralarından çekip yer. Şaşırtıcı bir şekilde, bu kuş balmumunu sindirebilen nadir canlılardandır ve petekteki balmumunu da tüketirler.

Bal kuşları, bu arı kovanlarına şans eseri denk gelmezler, yaşadıkları bölgeleri çok iyi tanırlar ve arı kovanlarının nerede olduğunu çok iyi bilirler. Bal kuşlarının periyodik olarak bu kovanları, hala aktif olup olmadıklarına dair kontrol ettikleri gözlemlenmiştir. Kuşlar insanı hiç yanlış yola sokmadan, kovana en kısa yoldan götürürler ve kısa yolculukları sırasında ortadan kayboldukları zaman aralıklarında hızlıca kovana gidip hala aktif olup olmadığından emin olup insanı çağırmaya öyle devam ederler.

https://www.inaturalist.org/photos/28053759

Eğer ona eşlik eden insan, herhangi bir nedenden ötürü kovanı açmazsa veya açması çok uzun sürerse, tekrar “beni takip et” çağırısında bulunur ve bir en yakındaki başka bir kovana yönlendirirler. Kuşun balmumunu sindirebilmek için bir adaptasyon geçirmiş olması, başka canlılar ile bu ilişkisinin çok eskiye dayandığını belirtiyor olabilir.

Indicator major – 1833-1839 – Print – Iconographia Zoologica – Special Collections University of Amsterdam – UBA01 IZ18800293

İnsanların bu bölgede yaklaşık 20.000 yıldır bal topladıklarını, merkezi Sahra ve Zimbabwe’deki mağara resimlerinden yola çıkarak tahmin edebiliyoruz. Belki de bu tarihlerde de bal kuşları, insanlar tarafından bal bulmak için bir rehber olarak kullanılıyordu.

Fakat büyük ihtimalle insanlardan önce arıların başka yardımcı dostları da vardı. Örneğin hala gözlemlenen Hint porsuğu, bala karşı büyük bir zaafı bulunan başka bir memeli. Bal kuşları, bir Hint porsuğu gördüklerinde de, “beni takip et” çağırısında bulunduğu ve porsuğun gürleme ve hırıltılarla karşılık verdiği gözlemlenmiştir. Hint porsuğu güçlü ön uzuvları ile kovanı açabilmekte, küçük deliklerden geçebilmekte, ve insanın duman ile yaptığı gibi yakın akrabası olan kokarcada olduğun gibi koku salarak arıları etkisiz hale getirebilmektedir.

https://www.inaturalist.org/photos/15617444

Kaynakça:

The Trials of Life: A Natural History of Animal Behavior : David Attenborough – 1991 1st edition / Pages 226-231

https://eol.org/pages/1594

https://www.gbif.org/species/9699