Tonik hareketsizlik, aşırı korku ve mevcut durumdan (istemli veyahut istemsiz) kaçınabilme algısını tetikleyen olaylara yanıt olarak meydana geldiğine inanılan istemsiz bir geçici motor inhibisyon durumudur.1 Hayvan hipnozu olarak da bilinen tonik hareketsizlik, çok çeşitli taksonlarda gözlenmiş olup, kordalılar şubesine ait Agnatha sınıfı hariç tüm omurgalı sınıflarda bildirilmiştir2. İnsan türü için tonik hareketsizlik, vücut içi geri dönüşümlü motor inhibisyonu ve kas sertliği, bastırılmış seslendirme, titreme, aralıklı göz kapatma dönemleri ve çevre farkındalığının kanıtı olan analjezi (acı yitimi) ile karakterize adaptif, refleksif ve istemsiz bir savunma yanıtı olarak tanımlanabilir1. Bu bilimsel yazıda tonik hareketsizliğin daha çok köpek balıklarında oluşturduğu etkiler incelenmektedir.

Tonik hareketsizlik, genel bilinene göre ve tanım gereği, köpek balıkları arasında çiftleşme ile ilişkilendirilmesine rağmen canlıların genellikle bir tehdit altında yanıt olarak girdiği belirgin bir felç durumudur. Köpek balıklarının tonik hareketsizliğinin altında yatan nörolojik ve fizyolojik süreçleri hakkında pek çok oluşturulmuş farklı durum senaryoları gereği bilimsel tespitler vardır. Tonik hareketsizlik indüklendiğinde, köpekbalığı düz bir şekilde sırtı aşağı bakacak şekilde çevrilir ve geri dönene kadar bu pozisyonda tutulur. Bu bilgi sayesinde, birçok bilim insanı, özellikle köpek balıklarının ilerlediği rotaları tespit etmek (etiketlemek) ve ölçmek için kullanmaktadır. Köpekbalıkları bu duruma girdikleri anda hareket edemez veyahut kaçamazlar. Ters çevrilene kadar (normal pozisyona getirilme) katatonik durumda kalırlar3.

Tonik hareketsizlik indüklendiği takdirde, köpek balığının iç kasları gevşediği gibi nefesi derin ve ritmik bir hale gelir ve onu trans benzeri bir duruma sokar. Bu fenomen tüm köpek balığı türlerinde ortak olarak gözlemlenmese de değişkenlik, indüklendikten sonra girdikleri katatonik durumun süresiyle bağlantılı olarak ayrılmaktadır. Tonik hareketsizlik, doğal olarak ortaya çıkar ancak insan eli ile köpek balıklarında burnunun yakınındaki belirli gözenekleri uyararak (ovuşturma hareketi) da indüklenebilmektedir. Gözeneklerin uyarılması genel olarak su altı dalgıçlarının onları rahat bir şekilde incelemeleri, etiketlemeleri ve olası sorunları gözden geçirmeleri adına kullandıkları yöntem olarak sayılabilir4.

UNESCO görevlisi dalgıç Cristina Zenato bir karayip köpek balığını (Carcharhinus perezii) TI durumuna indükledikten sonra
onu dik bir şekilde tutabilmektedir. Bu tekniği üzerlerindeki parazitleri ve balıkçıların kancalarını çıkarmak için kullanmaktadır.
UNESCO görevlisi dalgıç Cristina Zenato bir karayip köpek balığını (Carcharhinus perezii) TI durumuna indükledikten sonra onu dik bir şekilde tutabilmektedir. Bu tekniği üzerlerindeki parazitleri ve balıkçıların kancalarını çıkarmak için kullanmaktadır.

Yukarıdaki görselde Bahamalar’da profesyonel bir dalgıç olan UNESCO görevlisi Cristina Zenato’nun karayip resif köpek balığının (Carcharhinus perezii) tonik hareketsizlik durumuna indirgendikten sonra nasıl tuttuğu görülmektedir. Bilim insanları ve araştırmacılar, köpek balığının TI indüklenmesi geçirdikten sonra katatonik hallerinin dişi köpek balıklarında, erkek köpek balıklarına göre daha uzun bir seyirde kaldığını gözlemlemişlerdir. Bu fenomenin çiftleşme kısmında verdikleri duyarlı tepkinin bir ürünü olduğu ve ayrıca dişi köpek balıklarının çiftleşme sırasında ‘aşk’ erkeklerini kendilerinden caydırmak için tonik hareketsizlik durumunu kullandıkları düşünülmektedir. Bu yüzden bilim insanları bu durumu kendilerini bir nevi savunmada tutmak için kullandıklarına inanmaktadır5.

Uyarı Nasıl Oluşur

Köpek balıklarının Lorenzi (burun-uç kısmı) adında birçok bilgi parçacığını taşıyan kısmı beyni tarafından analiz etmesi için sayısız sinir demeti taşır. Lorenzi, genellikle köpek balığının su altındaki elektrik alanlarını hissetmesine yardımcı olur. Bu yüzden burunlarına yapılacak herhangi bir darbe onları şaşkınlığa uğratmadan daha fazlası olarak sersemletmeye bile yetecek ölçüde olabilir. Bununla birlikte burunlarındaki sinir demetleri aynı zamanda onları yatıştırabilir ve rahatlatabilir. Dolayısıyla dalgıçlar da bu yöntemi kullanarak burunlarını hafifçe ovuşturuyor ve daha sonrasında sanki köpek balığı bir hipnoz durumuna girmiş gibi dış dünya ile olan çoğu bağlantısını keserek, bir nevi hareketsiz bir bedene dönüşüyor. Bu sırada dış yüzgeçleri düz bir hale geliyor ve hem nefes almaları hem de kas kasılmaları daha ritmik bir şekilde düzenli hale geliyor. Limon, resif ve kaplan köpek balıkları gibi türler bu davranış ile hipnotize edilebilirken, büyük beyaz köpek balıkları gibi diğer kabaca büyük türler bu kadar duyarlı değildir2-3. Ancak bunun sebebi büyük beyazın (Carcharodon carcharias) doğal koşullarında herhangi bir profesyonel dalgıç tarafından bu hale getirilmesinin herhangi bir olanağı olmamasıdır. Okyanusun doruk avcılarını kendi yaşam alanlarında bilinen tek bir avcısı vardır. Yazının devamında onların katil balinalar (Orcinus orca) tarafından nasıl TI durumuna indirgendikten sonra avlandıklarını okuyabilirsiniz.

Tonik Hareketsizlik ve İndüksiyon Süresi

Tonik hareketsizliğin ortalama indüksiyon süresi (bu duruma geçiş için gereken minimum süre) keman vatozlarında (Rhinobatus Productus) 16.7 saniyede olup, clearnose skate ( Raja eglenteria) de ise 45.7 saniyeye kadar çıkabilmektedir. Ortalama bu süre içerisinde durabilme süreleri de yine clearnose skate için 34.3 saniye olup, karayip resif köpek balığı (Carcharhinus perezii) için 274 saniyeye kadar çıkabilmektedir3-5.

Samuel Gruber, Limon köpek balığını (Negaprion brevirostris) etiketleme ve ortalama indüksiyon süresini hesaplayabilmek için TI durumuna bırakmıştır.

Büyük Beyazın Arkadaşları ve Avcıları Katil Balina

Köpek balıkları arasında büyük beyazın besin piramidinde önemli bir yerde durduğunu da unutmamak gerekiyor. Büyük beyazlar her ne kadar diğer akrabalarına göre tonik hareketsizlik konusunda daha dirençli olsa da ilk olarak 1997 yılında daha sonrasında 2000 yılında bir dişi katil balinanın bir büyük beyaz köpek balığını ters çevirerek öldürdüğüne tanıklık edildi. Katil balinalar her ne kadar vokal ve avlanma yetenekleri her neslinde gen aracılığı ile aktarılıyor olsa da böylesi bir tekniği uygulamaları araştırmacıların merakını daha da uyandırmıştı6.

Büyük beyaz köpek balığı TI durumunda iken. (2019)

Çünkü katil balinalar yakaladıkları köpek balıklarını hemen öldürmüyordu; onları dakikalarca bu halde tutup, boğulmalarını sağlayarak etkisiz bir hale getiriyordu. Bu durum insan türünden hariç başka bir canlı grubunun köpek balığı türü için vahşi eylemlerde bulunabileceğini de göstermişti7-8. Her ne kadar böylesi bir doğal felç hali onlar için dezavantajlı bir durum yaratmış olsa da bilim için araştırmacalara muayene kısımlarında, ölçüm uzunluklarında, beslenme çeşitlerini kavramada, göç yollarını öğrenmek için kamera veya gps özelliği taşıyan aletleri takmada, kan örnekleri toplama gibi birçok alanda onları incelemek adına kolaylık sağlamıştır.

Sosyal medyaya yansıyan pek çok popüler denenebilecek görüntüyü göz önüne alarak, günümüzde insan eli ile oluşturulmuş doğal deniz havuzlarında, mülkiyet sahiplerinin turistlere görsel bir etkinlik hazırlamak için köpek balıkları üzerinde tonik hareketsizliği uyguladıkları görülmektedir. Bu yolla katılımcılar köpek balıkları ile fotoğraf veyahut öz çekimde bulunabilmekte olup, doğal alanlarında doğalarına aykırı etkileşimde bulunmaktadırlar. Böylesi bilimsel bir çalışmaya hizmet etmeyecek etkinliklerin köpek balıkları üzerinde yol açtıkları stres etkisi son derece mühim bir derecededir.

Köpek balıkları, korkulmaması gereken görkemli, beraberinde hala pek çok gizem barındıran canlılardır ancak korku eksikliği aynı zamanda gerekli saygıyla tamamlanmalıdır. Köpek balıklarıyla dalış yaparken, her zaman dikkatli, aramızdaki mesafeyi koruyacak şekilde ‘saygılı’ ve nihayetinde ellerimizi kendimize saklamalıyız.

Kaynakça:

  1. Marx B., Forsyth J., Lexington J., Fuse T., Gallup G., (2008), “Tonic Immobility as an Evolved Predator Defense: Implications for Sexual Assault Survivors”, Researchgate. https://doi.org/10.1111/j.1468-2850.2008.00112.x
  2. Henningsen A., (1994), “Tonic immobility in 12 elasmobranchs: Use as an aid in captive husbandry”, Wiley Online Libraray.  https://doi.org/10.1002/zoo.1430130406
  3. Brooks, E. J., Sloman, K. A., Liss, S., Hassan-Hassanein, L., Danylchuk, A. J., Cooke, S. J., Mandelman, J. W., Skomal, G. B., Sims, D. W., & Suski, C. D. (2011), “The stress physiology of extended duration tonic immobility in the juvenile lemon shark, Negaprion brevirostris” Sciencedirect, 409(1-2), 351 360.
  4. Jones R., (2019), “The tonic immobility reaction of the domestic fowl: a review”, Tandfonline.
  5. Davie, Peter S., Craig E. Franklin ve Gordon C. Grigg., (1993), “Blood Pressure and Heart Rate during Tonic Immobility in the Black Tipped Reef Shark, Carcharhinus Melanoptera”, Fish Physiology and Biochemistry.
  6. Rigney E., (2019), “Orcas eat great white sharks—new insights into rare behavior revealed”, Nationalgeographic. (SET: 26.09.2020)
  7. Smith L., (2017), “Orcas vs great white sharks: in a battle of the apex predators who wins?”, Theguardian. (SET: 26.09.2020)
  8. Redd W., (2018), “Killer Whales Are Hunting And Mutilating Great White Sharks For Their Testicles, Livers, And Stomachs — Here’s Why”, Allthatsinteresting. (SET: 26.09.2020)

İleri Okuma: