Kapak fotoğrafı: Ankara yakınlarında bir karaçam (Pinus nigra) topluluğu.

Kesilmiş bir ağaç kütüğündeki halkaların ağaçların yaşı hakkında bilgiler verdiğini hepimiz duymuşuzdur ve birçoğumuz da kesilmiş bir ağacın kütüğünden yaş halkalarını saymıştır. Aslında, ağaç halkalarının bizlere anlattıkları ağaçların yaşıyla sınırlı değildir. Ağaç halkalarının yardımıyla geçmişteki iklim koşulları gibi birçok bilgiye ulaşılabilir. Ağaç halkalarında saklı tarihi inceleyen dendrokronoloji bilimi, bu bilgilere ulaşmayı amaçlamaktadır.

Ağaçlar, çok yıllık, bazı türleri birkaç bin yıl yaşayabilen odunsu bitkilerdir. Örneğin, Amerika Birleşik Devletleri’nde 5 bin yaşına yakın ağaçlar bulunmuştur. Ülkemizde ise 2000 yaşında ağaçlar mevcuttur. Çoğu tanıma göre, bir odunsu bitkinin ağaç olarak kabul edilmesi için 5 metreden daha uzun olması gerekmektedir, 5 metreden daha kısa boya sahip odunsu bitkiler çalı olarak kabul edilmektedir. Örneğin, Amerika Birleşik Devletleri’ndeki sekoya ağaçlarının boyu 100 metreyi geçebilmektedir. Ülkemizde ise Doğu Karadeniz Bölgesi’nde boyu 60 metreden uzun Doğu ladini ağaçlarının varlığından bahsedilmektedir. [4]

general sherman tree ile ilgili görsel sonucu
ABD’nin Kaliforniya eyaletinde bulunan ve Dünya’nın en büyük ağacı olan sekoya General Sherman [6]

Ülkemiz şartlarında ilkbaharda başlayıp sonbaharda sona eren büyüme sezonu boyunca ağaçlar, hem boy olarak büyümekte, hem de en olarak genişlemektedir. Ağaçlar bu büyüme süreçleri boyunca, özellikle de enine büyüme süreçleri boyunca dış kabuğun altında halkasal yapıda odun üretir ve bu halkasal yapıdaki odunlar ağaç büyüme halkalarını oluşturur. Büyüme sezonu süresince ilk olarak ağaç kesitinde açık renkli olarak görülen ilkbahar odunu oluşur, büyüme sezonunun sonlarına doğruysa ağacın kesitinde koyu renkli olarak görülen yaz odunu oluşur. Büyüme halkası veya yaş halkası gibi çeşitli adlarla da bilinen ağaç halkaları o dönemin büyüme şartlarına göre değişik şekillerde ve değişik aralıklarla oluşmaktadır. Yaş halkalarının oluşma sıklığı gibi özelliklerini etkileyen faktörler şunlardır:

  • Ağacın yaşı: Daha genç ağaçlar daha fazla çap artımı yapıp, daha geniş halkalar oluştururken, yaşlı ağaçlarda çap artımı daha azdır ve halkalar daha dardır.
  • Büyüme sezonu içinde iklim: Daha geniş ağaç halkaları bir yıl içinde iklimin bitki büyümesi için daha müsait olduğunu ve daha fazla çap artımının olduğunun işaretidir. Örneğin, Akdeniz İklim kuşağında daha fazla yağış olan yıllarda daha geniş halkalar oluşmaktadır.
  • Hastalıklar ve zararlılar: Hastalıklar ve zararlılar gibi etkenler ağacı zayıf düşürerek yavaş büyümesine ve dolayısıyla da daha dar halkalar oluşmasına sebep olabilmektedir.
  • Diğer belirsiz etkenler: Bazı durumlarda ağaç halkalarının özelliklerinde oluşan değişimlerin sebebi tam olarak bulunamaz.

Dendrokronoloji biliminde göz önüne alınması gereken önemli bir faktör, tropik kuşaktaki ağaçların bir yıl içinde birden fazla halka oluşturabilmesi ve bazı ağaç türlerinin (zeytin ve kavak gibi) de doğaları gereği düzensiz halka üretme özellikleri olmasıdır. Her ağaç belirli zamanlarda düzensiz halkalar oluştursa da bu türlerde düzensiz halka oluşumu çok daha sık ve yaygındır. Yaş hesaplamalarında her türün belirli zamanlarda düzensiz halkalar oluşturabileceği göz önüne alınmalıdır. Ayrıca, her örnek tarihleme için uygun değildir; çünkü bazı tarihi örneklerde ve yapılarda kullanılan bazı örneklerde yaş halkalarında hasarlar oluşabilmekte veya kesit yönü uygun olmamaktadır.

Dendrokronolojik amaçlarla kullanılacak ağaçlar seçilirken gerek canlı ağaçlardan, gerekse de cansız ağaçlardan gelen odun örnekleri kullanılabilir. Cansız ağaçların incelenecek örnekleri yapılarda kullanılan odunlar veya arkeolojik kazılarda bulunan odun kalıntıları da olabilmektedir; ama her durumda ağacın kesildiği tarihin yaklaşık olsa da bilinmesi önem arz etmektedir. Yapılarda kullanılan ve arkeolojik kazılarda bulunan odun örneklerinde bazen yaş halkaları çeşitli sebeplerden anlaşılamamaktadır, böyle örnekler dendrokronolojik incelemeye alınmaz.

Canlı ağaçlarda dendrokronolojik inceleme yapılması için ağaç kesilmeden uygulanan ve ağaca zarar vermeyen karot alma işlemi uygulanır. Karot alınırken, özel aletlerle ağacın gövdesinden yaş halkalarının görünebileceği şekilde ince bir kesit örneği alınır ve alınan parça (karot) incelemede kullanılır.

Tüylü meşede (Quercus pubescens) karot alma işlemi.
(Kırsal Çevre ve Ormancılık Sorunları Araştırma Derneği arşivi)

Alınan odun örnekleri hafifçe zımparalanarak halkalar daha görünür hale getirilir ve halkaların arası, gerekirse bir mikroskoptan da yararlanılarak hassas bir biçimde ölçülür. Halkalar arasındaki uzunluk belirlendikten sonra aynı türün yakın bölgelerden gelen örneklerinde de benzer halka düzenleri aranır . Eğer, bir bölgedeki bir türün birçok örneğinde aynı düzen varsa belirli bir zaman aralığında o bölgeyi etkileyen bir olaydan bahsedilebilir. Bu bahsedilen olay iklimsel bir olay (kuraklık veya soğuk hava) olabileceği gibi, geniş çaplı bir hastalık/zararlı istilası da olabilir. [1]

Partial AD 1830 ring and low growth in following years, Cyprus.
Kıbrıs’tan gelen bu örnekte hem dar, hem de geniş halkalar açıkça görülebilmektedir. [2]

Dendrokronoloji, ağaç halkalarını inceleyerek, ağacın yaşına ek olarak iklimsel veriler başta olmak üzere ağacın büyüme hızını etkilemiş olan birçok değişik veriyi elde etmeyi amaçlar. Değişik örneklerin kıyaslanmasıyla ağaç büyüme hızını etkilemiş olayın yaklaşık olarak hangi yıllarda gerçekleştiği ortaya çıkarılabilir ve bu veriler, meteoroloji istasyonlarından elde edilen bilgilerden daha eskiye gitmekte olup geçmişteki iklim hakkındaki en güvenilir kaynaklar arasındadır. Bu özelliği sebebiyle ağaç halkaları geçmişteki ve günümüzdeki iklim değişikliklerinin incelenmesi için kilit rol oynamaktadır. [5]

Karaçamda (Pinus nigra) yaş halkası sayma. Yakupabdal köyü – Ankara (Kırsal Çevre ve Ormancılık Sorunları Araştırma Derneği arşivi)

Kaynakça

  • [1]: Manning, S. W., Griggs, C., Newton, M., & Wazny, T. (n.d.). Summary and Discussion of Procedures at The Malcolm and Carolyn Wiener Laboratory for Aegean and Near Eastern Dendrochronology, Cornell Tree-Ring Laboratory. Retrieved March 24, 2020, from https://dendro.cornell.edu/manuals/summaryofprocedures.pdf
  • [2]: Cornell Tree-Ring Laboratory. (n.d.). Retrieved March 24, 2020, from https://dendro.cornell.edu/procedures.php
  • [3]: Anonim (2019). İç Anadolu’nun Kalıntı Ormanları. Ankara: Kırsal Çevre ve Ormancılık Sorunları Araştırma Derneği yayınları.
  • [4]: Mamıkoğlu, N. G. (2007). Türkiye’nin Ağaçları ve Çalıları. İstanbul: NTV Yayınları.
  • [5]: Part 1: What Is Dendrochronology? (2019, March 21). Retrieved March 24, 2020, from https://serc.carleton.edu/trex/students/labs/part_1xxxx.html
  • [6]: General Sherman Tree, Tulare County, California – by Gerrit Ebert. (n.d.). Retrieved March 24, 2020, from https://www.trover.com/d/1Zaql-general-sherman-tree-tulare-county-california

Yazar: Kuzey Işık

Yazı Sahibi

Hacettepe Üniversitesi Ekoloji Grubu Topluluğu