Sırtlanlar köpeklere olan benzerliği nedeniyle genelde köpekgiller takımında sanılsa da filogenetik kökeni kedimsilere (Feliformia) dayanır. En fazla Afrika, Güneybatı Asya ve Hindistan’da yayılım gösteren Hyaenidae familyasının dört türü bulunur.[1]
Bunlar:

  • Benekli Sırtlan (Crocuta crocuta) (A)
  • Çizgili Sırtlan (Hyaena hyaena) (B)
  • Kahverengi Sırtlan (Hyaena brunnea) (C)
  • Yeleli Sırtlan/Yerkurdu (Proteles cristatus) (D)
[1]

Doğada avlar kadar avcıların da başına bela olan sırtlanların incelenecek çok ilginç özellikleri var. Örneğin en güçlü çeneye sahip memelilerden biri olması, dişilerin erkek bireylerden fazla testosteron salgılaması ve bu yüzden daha iri ve agresif olmaları, sürüdeki sosyal hiyerarşinin tamamen anaerkil olması, sürüyü dişinin yönetip erkeklerin sosyal rütbe olarak en aşağıda olması bunlardan sadece bazıları. Ayrıca benekli sırtlanların alışılmamış cinsiyet rolleri bununla kalmıyor, eşsiz bir özellikleri daha var: Dişilerin penisi bulunuyor! Bu yazımızda benekli sırtlanların genital organları ve üreme şeklinden bahsedeceğiz.

Dişi benekli sırtlanların morfolojisi oldukça maskülen. Çoğu memelinin aksine erkeklerinden %10 daha büyük ve agresif olmalarının yanı sıra dış genital organları erkeklerinkine çok benzemekte. Penise benzer uzun bir klitorise ve yağ dokusu içeren iki testis izine sahipler. Dişi sırtlanlar bu pseudo-penis ile idrarını yapar, çiftleşir ve doğurur. Yiyecek zamanında ve sosyal kaynaşmalarda ise uzun klitorislerini gerçek bir penis gibi tam erekte hale getirebilirler.

İnsanlar, dev klitorisi erkeğin penisinden ayırt edemedikleri için yüzyıllar boyunca sırtlanları hermafrodit sanmış ve cinsiyetlerini belirleyememişler. Oysa dişinin pseudo-penisinden içeri doğru gidildikçe üreme sistemi bütün memelilerde olduğu gibi yumurtalık ve rahim içerir. Yalnızca doğum, kuyruk altında olmasına alıştığımız vajinal kanal yerine ventral (karın) taraftaki pseudo-penisten gerçekleşir. [2]




Neden genital organları böyle evrildi?

Benekli sırtlanların genital organları o kadar dikkat çekiciydi ki sayısız hipotez öne sürüldü, ancak sadece iki hipotez üzerinde durularak defalarca araştırma yapıldı.

Bunlardan ilki, dişi sırtlanların erkeklerinden fazla salgıladığı testosteronun (androjenler) hayvanın daha agresif, daha iri ve erkeksi genital organlara sahip olmasına sebep olarak hayvanı “erkekleştirmesiydi”.  Yapılan deneylerde hamile sırtlanlara androjen engelleyiciler vererek doğacak yavruların dış genital organlarını “daha dişi” yapmaya çalışmışlar ve bulgular oldukça şaşırtıcı olmuş. Dış genital organların östrojen ve androjenlerle düzenlendiği bilinmesine rağmen, androjen eksikliğiyle doğup büyüyen yavrularda da uzun klitoris gelişmiş. Buradan anlaşılmış ki, testosteron hormonunun fazla salgılanmasının dişilerin dış genital organlarını oluşturmayla doğrudan ilgisi yoktur.[1]

En çok öne sürülen diğer hipotez ise, pseudo-penisin çiftleşme sonrasında sperm seçiliminde önemli rol almasıdır. Dişi sırtlan yumurtalıklarında erkeğine nazaran fazla miktarda foliküler doku bulunmaz, bu sebeple az sayıda döllenebilir yumurta üretir. Uzun ve kıvrımlı psödo-penis sayesinde yumurta olabildiğince uzun süre vücut dışına atılmadan döllenmeyi bekleyebilir.[3]

İkinci hipotezin üremede avantajı olsa bile, ne yazık ki hamile benekli sırtlanların büyük bir sıkıntısı var. İlk kez anne olacak sırtlanların %60’ında yavrular uzun ve çok dar olan pseudo-penisten geçmekte zorlanıp daha doğamadan boğuluyorlar ya da ciddi zarar görüyorlar. Ancak ilk doğumda hasar alan ve esneyen klitoris sayesinde sonraki doğumlar daha kolay gerçekleşiyor.[4]


Sırtlanların dış genital organlarıyla ilgili yapılan uzun çalışmalar sonunda, yavrularda ve yetişkinlerde erekte olabilen pseudo-penis ve penis ucunun esneklik ve şekil farkı ile sonunda seksüel dimorfizmi ortaya konmuş. Artık doğa bilimciler gözlemledikleri sırtlanların cinsiyetini kolaylıkla ayırt edebiliyorlar.[1]

Bağlantıdaki videodan erekte durumdaki dişi bir sırtlan yavrusunu izleyebilirsiniz.

KAYNAKLAR

[1] Cunha G.R., Risbridger G., Development of the external genitalia: Perspectives from the spotted hyena (Crocuta crocuta)
[2] Cunha G.R., Place N.J., The Ontogeny of the Urogenital System of the Spotted Hyena (Crocuta crocuta Erxleben)
[3] Holekamp Kay E.,(2016), Spotted hyenas,Current Biology,16;22;R944-R945
[4] MinuteEarth, “Why Do Female Hyenas Have Pseudo-Penises?!” (18.04.2020 tarihinde erişildi)
[5] Hyenas: the why of female masculinization (Part 2) (22.20.2020 tarihinde erişildi)