Özellikle çiftçilerin karşılaştığı ve yılan ile çokça karıştırdığı bir canlıyı ele alacağız bu yazımızda sizlerle : Oluklu Kertenkele. Uzun ve sürünücü hareketi ile yılan ile fazlaca benzerlik gösterse de detaylı incelendiğinde yılan olmadığını anlamak mümkündür.”Sarı Tabanlı” veya “Cam Kertenkelesi” olarak da adlandırılabilen bu canlıların yılanlardan farkını gelin birlikte görelim ve karşılaştırarak farklarını ortaya koyalım. Yazının başında bir hatırlatma olarak “yılanlar” diyerek ele aldığımız çok geniş bir canlı grubu ile bir cinsi karşılaştırmak,birçok istisnaya da mahal vermektedir.Bu noktada da benzerlik taşıyan cinsleri tercih ederek karşılaştırmayı kolaylaştırmayı sağlamayı hedefliyorum.Bilimsellik açısından bir cins ile bir canlı altsınıfını karşılaştırmak ne kadar tutarsız ise yaşantımız içerisinde karışıklığın da o kadar tutarsız olduğunu yazının sonunda beraber anlayacağız.

Taksonomi

Öncelikle taksonomilerini karşılaştırarak canlılar içerisindeki yerlerinin ayrımını belirtmeyi istiyorum. Oluklu Kertenkele yani Pseudopus apodus, Squamata ordosu içerisinde bulunan,yayılış olarak Kuzey Yarımküre’de yoğunluk gösteren bir familya olan Anguidae familyası içerisinde olup özünde bir kertenkele olan Pseudopodus cinsinin dünyada kalan tek üyesidir. Cinsinin diğer türleri olan P. ahnikoviensis, P. laurillardi, P. pannonicus ve P. rugosus ile son yıllarda karşılaşılmamıştır [1,2,3].

Bu durum yılanlarda ise çok daha farklıdır.Yine Squamata sınıfı içerisinde bulunurlar fakat Pseudopus cinsi ile olan ayrımı da buranın ardından başlamaktadır. Clad adı verilen bir alt sınıf basamağı ile Pseudopus’lar ile birbirlerinden ayrılan yılanlar,Ophidia kladında bulunurlar ve buradan familyalara çeşitlenirler [4].

Gövdeleri

Taksonomilerinin ardından gövde yapıları yani dış görünüşlerini ele alabiliriz.Gövdeleri birbirlerine benzer olarak uzun ve silindirik yapılıdır.İkisinin de kuyrukları mevcuttur ve uzuvsuzlardır. Bunların yanı sıra dillerinin çatallı olması da dikkat çekici bir benzerliktir.


Pseudopus cinsinin baş yapısı aşağıdaki görselde verilmiştir. Görsele bakarak söyleyebiliriz ki bir kulak deliğine sahip oluşları, yılanlardan net olarak ayrımlarına sebeptir.Karşılaştırmada derilerindeki baş plakaların yapısı da önem arz etmektedir.İki canlı da pullu bir gövdeye sahip olsalar da baş kısımlarındaki plakaların yerleşimi ve vücutlarındaki devamlılığı farklılık göstermektedir.Bunun haricinde Pseudopus’da göz kapağı varlığı,yılanlardan ayıran bir özelliktir[5,6,7].

Aşağıda yılanların plak yapısı gösterilmiştir.Buna bakarak aralarındaki görsel farklılığı anlamak daha kolay olacaktır.Plak yapısının anlaşılırlığının kolaylığı açısından Ahaetulla prasina türü yılanın görselini tercih ettim.

Pseudopus cinsinin “Oluklu” olarak adlandırılmasındaki sebep de aslında bir farklılığı ortaya koymaktadır. Yan bölgelerinde kafatasının bitimi ile başlayan ve vücudunun sonuna kadar devam eden oluklar mevcuttur.Bu durumu takiben pulların dizilişinde halkalar şeklinde bir düzen görülmektedir. Yılanlarda böyle bir oluk ve deri yapısını genellikle görmek mümkün değildir.

Yayılışları

Pseudopus cinsi, Orta Avrupa, Orta Asya ve Orta Doğu civarlarında görülmüştür. Ülkemizde çoğunlukla kıyı şeritlerinde; açık yamaçlarda, vadi yamaçlarında, taşlık alanlarda, fundalık ve makilik alanlarda yaşadıkları bilinmektedir. Güney Yarımküre’de yayılışları yoktur.
Yılanlar için bu durum biraz daha farklıdır. Vipera berus türü haricinde Kuzey Kutbu,İzlanda,İrlanda,bazı adalar ve Yeni Zellanda bölgeleri dışında her yerde görülebilmektedir.Bu durumun haricinde vadi,bozkır,orman gibi birçok biyomda bulunabilirler[8].

İnsan ile İlişkisi

Özünde zararsız canlılardır.Zehir bezleri yoktur.Bunun haricinde “sokma” tabirine yaraşır herhangi bir saldırı vakası ile karşılaşılmamıştır.İnsanlar haricinde diyetleri gereği herhangi bir yırtıcı ile karşılaşması durumunda yılanlara kıyasla çok daha zayıftırlar.Bu halde dahi insanlar tarafından yılan zannedilmesi ve bu yüzden öldürülmesi gayet sık yaşanan bir durum olsa da bu türe tehdit canlılar kedilerdir.
Yılanlarda bu durum 2700 türün 800’e yakınının zehirli oluşu ile ayrılırken saldırı mekanizması tehlike altında hissettikleri zaman zarar verici halde olabilmektedir.Sararak boğmak yahut ısırık ile öldürmek gibi yöntemleri mevcuttur[8].

Beslenme

Kertenkelelerde de görüldüğü gibi böcekler ve diğer eklembacaklılar ile beslenmektedirler.Bunların haricinde yumuşakçalar ile beslendikleri de görülmüştür.En çok solucanlar ve sümüklü böcekleri tükettikleri bilinmektedir.Bu durum yılanlar içerisinde çok geniş bir yelpazede bulunmaktadır.[8]

Sonuç

Bu karşılaştırmaların sonucunda bir yılan ile bir oluklu kertenkele arasındaki farkları görmüş olduk. Yazımızın başında da söylediğimiz gibi bir isim altında toplanmış canlı grubu ile bir tür canlıyı karşılaştırmak bilimsel olarak tutarlı bir hareket değildir.İşte aynı bu tutarsızlık içerisinde Pseudopus apodus ile yılanları birbirine karıştırmak bir o kadar tutarsızdır.Bu yazımızın,bu tutarsızlığı bilinçlendirmek için bir vesile olması dileği ile bilim dolu günler dilerim,sevgili okur!

Biyoloji’nin bir alt dalı olarak Herpetoloji’nin ülkemizde değerlendirilmesi, sürüngenlerin incelenmesinde öncü isim olup geçmiş senelerde kaybettiğimiz bir değerimiz, Bayram Göçmen’in hatırasına saygılarımla…

Kaynakça

[1] Oluklu Kertenkele,Türk Herptil (16.05.2020 tarihinde erişilmiştir.)
[2] Pseudopus apodus, Reptil Database (16.05.2020 tarihinde erişilmiştir.)
[3] Pseudopus apodus, NCBI (16.05.2020 tarihinde erişilmiştir)
[4] Serpentes, ITIS (16.05.2020 tarihinde erişilmiştir.)
[5] Wall,M., (2013) Are Legless Lizzard Snakes? ,Live Science (16.05.2020 tarihinde erişilmiştir.)
[6] Kukushkin, O.V., Dovgal, I.V. (2018). Sexual Dimorphism in Pseudopus Apodus (Reptillia: Sauria: Andgidae) From The Steppe Crimea,Ecologica Montenegrina 19: 1-21
[7] Ahaetulla prasina, Wikiwand (16.05.2020 tarihinde erişilmiştir.)
[8] Göçmen,B. (2005), Herpetoloji, İzmir:Ege Üniversitesi Yayınları