Hastalık etkeni olan organizmaların çoğu yaşam döngülerini devam ettirebilmek için canlı konağa ihtiyaç duyarlar. Patojeni üzerinde bulunduran konak canlılar “taşıyıcı” olarak isimlendirilir. Bazı kronik taşıyıcılar subklinik enfeksiyona (belirti göstermeyen) sahiptir, patojenlere doğal bağışıktırlar ve semptom göstermezler. Dolayısıyla taşıyıcı olduklarının farkında olmadan hastalığı çevrelerine hızla yayabilirler. Günümüzde kronik taşıyıcıların yayılmasına sıkça sebep olduğunu bildiğimiz hastalıklar Hepatit B, tifo, tüberküloz, AIDS’dir.[1]

Bu yazımızda da tıp dünyasında oldukça meşhur olan, hakkında çok sayıda makaleler yayımlanmış, öykü ve romanlara çok kez konu olmuş Tifoid Mary’nin hikâyesini anlatacağız.

Mary Mallon’ın New York’ta çalıştığı ilk ev [10]

Mary Mallon, 1869 yılında İrlanda’da doğdu ve 1884’te ABD’ye göç etti. 19. yüzyılda dini baskılar ve yoksulluktan kaçan göçmen bir kadının yapabileceği tek iş hizmetçilik ve aşçılıktı. 15 yaşında New York’un kuzey kıyısında zengin bir ailenin evinde aşçılığa başladı. Birkaç hafta içinde evde yaşayan 11 kişiden 6’sı tifo hastalığına yakalandı. Mary sağlığını korumak için çalıştığı evden ayrılıp ev sahibinin verdiği olumlu referans sayesinde kolayca başka bir evde aşçılığa devam etti. Zaman içerisinde Mary’nin gittiği her evde birileri tifoya yakalanıyor, bazıları hayatını kaybediyordu.[2]

Mary Mallon [9]

Günümüzde bile %10 oranında ölüm tehlikesi olan ve genellikle yoksul kesimlerde görülen tifo hastalığına neden birdenbire zengin aileler yakalanmaya başlamıştı? Bu sırada bir sağlık teknisyeni olan George Soper durumu araştırmaya başladı. Başlangıçta tifoya sebep olan Salmonella typhi’nin tatlı su istiridyelerine karıştığını ve ev halkının bunları yiyerek enfekte olduğunu düşündü. Daha sonra Soper soruşturduğu ailelerin yanında aynı aşçının çalıştığını öğrenince araştırmalarını istiridyelerden Mary Mallon’a çevirdi. Mary’nin çalıştığı sekiz evin yedisinde toplam 22 kişi tifoya yakalanmış ve iki kişi ölmüştü. [2,3]

Soper 1907’de Mary’nin çalışmaya başladığı yeni evi buldu ve ona hastalığı yayanın kendisi olduğunu açıkladı. Mary, Soper’le konuşmayı ve araştırması için istediği dışkı, idrar ve kan örneklerini vermeyi reddetti. Uzun süren ikna çabası başarısızlıkla sonuçlanınca Sağlık Bakanlığı’nı ikna edip tahlil testi için polisle birlikte Mary’nin peşine düştüler, kaçmaya çalışan Mary 5 saat sonra yakalandı ve numune vermeye zorlandı. Tahmin edildiği gibi Mary’nin idrarında canlı Salmonella typhi bakterilerine rastlandı. Ne yazık ki sadece o yıl New York’ta yaklaşık 3000 kişi Salmonella typhi ile enfekte olmuştu ve ana sebebinin Mary olduğu düşünülüyordu.[2]

North Brother Adası ve Riverside Hastanesi [6]

Mary, safra kesesinin alınmasını reddetti ve yüzlerce insanla temasa geçtiği için tutuklandı. North Brother Adası’ndaki Riverside Hastanesi’nde iki yıl süren karantinasında verdiği 163 dışkı örneğinin 120’si pozitifti. Tedavi olması için laksatifler, ürotropin ve bira mayası verildi ancak hiçbiri işe yaramadı. Safra kesesi enfekteydi ve sürekli olarak Salmonella typhi üretip bağırsaklarına salgılıyordu.[2]

İki yılın sonunda Mary bir daha aşçılık yapmayacağının sözünü vererek serbest bırakıldı, ancak göçmen bir kadının başka bir işte çalışması çok zordu. Başta çamaşırcılık yapmayı denedi ancak eski işine dönmeden yapamadı. İsmini “Mary Brown” olarak değiştirip Manhattan’da Sloane Maternity isimli doğum hastanesinde aşçılığa başladı. Sadece üç ay içinde doktor, hemşire ve diğer personellerden en az 25 kişiyi enfekte etti, iki kişi ise öldü. Soruşturma yapılan hastanede Mary’nin kimliği tespit edildi ve yeniden tutuklanıp 26 yıl boyunca ölene kadar North Brother adasında karantinaya alındı. Zaman içinde buradaki hastanede teknisyen olarak çalıştı. 1932’de geçirdiği felç yüzünden bir daha yürüyemedi ve bundan altı yıl sonra, Kasım 1938’de ironik olarak tifo hastalığından değil, solunum yolu rahatsızlığı olan pnömoniden hayatını kaybetti. Cesedin yakıldığı söylense de bazı kaynaklara göre gömüldü. [2]

Mary Mallon, Riverside Hastanesi’nde [2]
Dr. George Soper [8]

Sağlık teknisyeni George Soper, Salmonella typhi’nin ilk sağlıklı taşıyıcısını tanımlayan kişi olmuştur. 1919 yılında ABD Ordusundaki bir konferansta hikayesini kısaca şu şekilde anlatır:[5] “1906 kışında, New York’taki kır evinde patlak veren bir ev salgınını araştırmaya çağırıldım. Birkaç ay sonra iki tifo vakasına karşı daha uyarıldım ve aşçının önceki vakaların olduğu hanelerde bulunan aynı kadın olduğu ortaya çıktı. Mary ile ilk görüşmem bu evde yapıldı. Tifo’nun onu takip etme nedenini bulmayı benim kadar arzuladığını umuyordum. Röportajım kısa sürdü, Mary benimle konuşmayı reddetti. Her durumda, aşçı geldikten sonra veya yanında yaşayıp hazırladığı yiyeceği yiyen insanlar arasında bir ya da daha fazla tifo vakası meydana geldi. Ayrıntıları 11 Mart 1907’de New York Sağlık Bakanlığı’nın dikkatine sundum. Mary Mallon tutuklandı ve hapsedildi.”

Mary Mallon’ın beşi ölü olmak üzere en az 122 kişinin enfekte olmasından sorumlu olduğu kanıtlandı. Ölümünden sonra ABD’de 400’den fazla sağlıklı taşıyıcı tespit edildi ancak hiçbirinin hayatı kısıtlanarak mağdur edilmedi. Mary kendisini iyileştirebilecek tek operasyonu hiçbir zaman kabul etmedi. Kalan hayatı boyunca tifo hastalığının kaynağı olduğu için kendisini aşağılayan doktorların deneylerinin bir parçası haline geldi. [2, 4]

Mary Mallon’ın hikâyesi sağlık alanında ahlak ve etik anlamda bir sembol haline gelmiştir: Ölümcül hastalık taşıyıcısı olan bir bireyin özgürlüğünü ihlal etmeden toplum sağlığını nasıl koruyabiliriz? Mary safra kesesinin alınmasına izin verebilirdi ancak toplum içinde tek bir organa bağlı kalmayan ve ilaçlara direnç geliştirmiş AIDS ve tüberküloz gibi hastalıkların taşıyıcılarına ne şekilde yaklaşım gösterilmesi gerekir? Bu sorguların ardından ABD halk sağlığı politikalarında insan hak ve özgürlüklerini daha az ihlal edecek şekilde değişiklikler yapılmış olsa da, 1993’te dirençli tüberküloz taşıyıcılarının gözaltında tutulmasına izin verecek şekilde yeniden düzenlendi. [4]

Dönemin yerel gazetelerinde “Tifoid Mary” [7]

KAYNAKÇA ve İLERİ OKUMA
[1]  Madigan, M. ve ark. (2017), “Brock, Mikroorganizmaların Biyolojisi”, 14. Baskıdan Çev., Ankara: Palme Yayıncılık, syf.835-836
[2] Marineli, F., Tsoucalas G. (2013), “Mary Mallon (1869-1938) and the history of typhoid fever”, Ann Gastroenterol,26(2): 132–134
[3] Haycock, D.A.(2002),”Typhoid Mary: An Urban Historical”, Endeavour,26;1; s.33.
[4] Carter, R.(1997), “The legacy of Typhoid Mary”, The Lancet, 349;9053;s.739
[5] Soper, G.A (1919), “Original Articlestyphoid Mary”,The Military Surgeon,Vol.49 (12.06.2020 tarihinde erişilmiştir.)

GÖRSEL KAYNAKLARI
[6] Riverside Hospital New York City North Brother Island (10.06.2020 tarihinde erişildi)
[7]#TyphoidMary – now a hashtag – was a maligned immigrant who got a bum rap,The Conversation (08.06.2020 tarihinde erişildi)
[8] Harmon’s Histories: Before Dr. Fauci, Typhoid Mary eluded epidemiologists for decades,The Missoula Current News(10.06.2020 tarihinde erişildi)
[9]Coronavirus: Ireland’s ‘unheeding yoof’ very likely to unheed sermonising tánaiste,The Times (10.06.2020 tarihinde erişildi)
[10] Typhoid Mary Mallon,Legends of America (10.06.2020 tarihinde erişildi)