Açık tohumlu bitkiler arasında yer alan kozalaklılar, değişik koşullara uyum yetenekleri sebebiyle çok geniş yayılım alanına sahip bir bitki grubudur. Her ne kadar, birçok kişi tarafından çevremizdeki kozalaklı ağaçların tümü genel olarak “çam” diye adlandırılsa da, Dünya’nın neredeyse her tarafına yayılmış biçimde birçok farklı formda, birçok farklı türü mevcuttur. Ülkemizde yaygın olarak bulunan kozalaklı türlerinden biri de sedir ağacıdır.

Çamgiller ailesinden bir İğne Yapraklı ağaçlar cinsi olan sedirlerin Dünya üzerinde 4 türü bulunur. Bu 4 türün tamamının doğal yayılış alanı Eski Dünya’da (Avrupa, Asya, Kuzey Afrika) bulunur. Sedir ağaçlarının 4 türü de farklı bölgelerde yayılış gösterse de yetiştikleri alanların en büyük ortak noktaları nispeten yüksek rakımlı dağ ortamları olmalarıdır. 4 sedir türü şunlardır:

  • Himalaya Sediri (Cedrus deodara): Afganistan, Pakistan, Hindistan ve Nepal’de, Himalaya Dağlarında yetişen bu sedir türü, 50 metre boya ulaşabilmektedir. Anavatanı dışında Dünya’nın birçok yerinde parklar ve bahçelerde peyzaj amacıyla yetiştirilmektedir. Yaprakları açık yeşil-turkuaz arası olan bu ağacın, diğer sedir türlerine göre kuraklığa dayanıklılığı daha az, neme dayanımı daha fazladır.
Himalaya Sediri, Hindistan
  • Atlas sediri (Cedrus atlantica): Kuzey Afrika’nın Atlas Dağlarında yetişen ve 40 metre boya ulaşabilen bu sedir türünün yaprakları diğer sedir türlerinden daha mavidir, bu sebeple bu tür de dekoratif amaçla park ve bahçelerde yetiştirilmektedir.
File:Des arbres du Cèdre d'Atlas Cedrus atlantica sur la montagne de Tichoukte (SIBE) province de Boulemane Maroc.jpg
Atlas sediri, Fas
  • Kıbrıs Sediri (Cedrus brevifolia): Kıbrıs Adası’nın en yüksek kesiminde küçük bir alanda yetişen bu tür, Lübnan/Toros sediriyle benzerlik göstermektedir, birçok uzman tarafından Lübnan/Toros sedirinin alt türü kabul edilir.
  • Lübnan/Toros Sediri (Cedrus libani): Toros Dağları ve Lübnan Dağları gibi Doğu Akdeniz’in dağlık kesimlerinde yetişen bu sedir türü 40 metre boya ulaşabilmektedir. Anadolu’da katran ağacı ismiyle bilinir. Sedir ormanları, birçok sebeple yoğun bir biçimde tahribe uğramıştır. Öyle ki, Lübnan’ın bayrağında yer alan ve ülkenin ulusal sembolü olan bu ağaç günümüzde Lübnan’da çok küçük bir alanda varlığını devam ettirmektedir. En geniş yayılımı Toros Dağlarındadır.
Toros/Lübnan sediri, Lübnan

Sedir ağaçlarının en çok yararlanılan ürünü odunudur. Sedir ağacının odunu, dayanıklılığı ve güzel kokusu sebebiyle Antik Mısır Dönemi’nden beri tapınak gibi yapılarda kullanılmaktadır. İnşaat malzemesi olarak kullanılmasının yanında Fenikeliler Dönemi’nde gemi yapımı ve eşya yapımı gibi amaçlarla da kullanıldığı bilinmektedir. Yaygın bir biçimde kesime uğrayan Lübnan Sediri’nin yayılım alanı günümüze kadar çok daralmış olup, sedirin doğal yayılım alanında bulunan başta Lübnan olmak üzere ülkelerde sedir ormanlarının yok edildiği bölgelerin yeniden ormanlaştırılmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir.

Kaynakça

Earle J. C., (2020), “Cedrus”, The Gymnosperm Database.

Aitakka A. (2013), “Atlas Cedar at Tichoukte mountains, Boulemane province, Morocco”, Own work.

Earle J. C., (2020), “Cedrus deodara”, The Gymnosperm Database.

Brown G., (2017), “Restoring Lebanon’s cedar forests”, Shareamerica.