En genel tanımıyla yapay seçilim, insanların bir canlıda istedikleri özelliği geliştirmek için müdahale etmesi diyebiliriz. Bu müdahale bir tarım ürününün miktarını arttırmaya yönelik veya bir hayvanın taşıdığı özelliği daha iyi bir niteliğe sokmak olabilir.  

Farklı yöntemler kullanılarak gerçekleştirilebilen yapay seçilimin ana mekanizması ise ilk olarak gelişmesini istediğimiz özelliği seçeriz. Özellikte karar verdikten sonra popülasyonda seçilen özelliği en iyi gösteren ebeveynler seçilir ve özelliği az gösteren bireyler dışarıda bırakılır. Bu süreç oluşan yeni nesillerde de devam ettirilir ve bir süre sonra seçilen özellik gen havuzunda ilk nesle göre çok daha gelişmiş bir halde olur.[1] 

(Görsel 1)
Örnek olarak bir bitkide uzun boylu bireyleri kendi aralarında çiftleştirip, kısa boyluları ise dahil etmezsek gen havuzunda uzun boy geninin varyantı artacağı için sonraki nesillerde uzun boyluluk daha yaygın hale gelir [2]

Yapay Seçilim Sırasında İzlenen Genel Yöntemler 

Yapay seçilimde hayvanlarda akraba denenebilecek bireyleri kendi aralarında çiftleştirerek yeni bireyler elde edilir. Akraba çiftleştirmesinde birbirine yakın türlerden kullanılması gibi daha uzak akrabalarla da gerçekleştirilir. Nesiller boyunca devam eden bu işlem sonucunda ebeveynler kendileriyle özdeş yavrular üretince safkan veya melez olarak tanımlanır [3]

Melezleme isimli bir başka yöntemle ise birbirleriyle nerdeyse hiçbir bağı bulunmayan bireyler çiftleştirilir. Her iki bireyden istenilen özellikleri tek bir canlıda toplamaya çalışılır. Örnek olarak köpeklerdeki labradoodle ırkını verebiliriz.  Kendi içinde daha az tüy dökme özelliği gösteren Poodle bireyleri ile yine kendi ırkındaki bireylerden daha sakin özellik gösteren Labrador Retriverlar kullanarak geliştirilmiştir [3]

(Görsel 2)

Bazı Yapay Seçilim Örnekleri 

Evcil Köpekler 

İnsanların gerçekleştirdiği ilk yapay seçilim örnekleri arasında köpekler bulunur.  Çevremizdeki yüzlerce çeşit köpeğin yapay seçilim ile gri kurttan (Canis lupus) köken aldığına inanılmaktadır.[3] Geçmişten günümüze köpeklerin birçok alanda kullanıldığını sıkça görürüz. Farklı alanlarda sıkça kullanıldığından o alanlarda uzman yeni cinsler elde edilmeye çalışılmış ve başarılı olunmuştur. Bu alanlara örnek verecek olursak avcılıkta beagle ırkının kullanılması (küçük boyları sayesinde tilki deliklerine girebilme ve kovalayabilecek hıza sahipler.) gibi örnekler verebiliriz. Bunun yanı sıra Chihuahua gibi şirin görüntüsü içinde yetiştirilen ırklar vardır [3,4]

(Görsel 3)

Tarımdaki Örnekleri 

Yapay seçilime sıkça verilen örnekler arasında birçok tarım ürünü bulunmaktadır. Tükettiğimiz lahana, karnabahar ve brokoli farklı yöntemler ve farklı özellikler seçilerek yabani lahanadan  (Brassica oleracea) geliştirilmişlerdir [3]

(Görsel 4)

Şıkça verilen bir diğer örnek ise mısırın gelişimidir. Mısırın Meksika’da insanların daha geniş ve tatlı taneleri olanları seçerek geliştirmişlerdir. Teosinte isimli bitkiden 6.000 ile 10.000 yıl öncesinde geliştirildiği düşünülmektedir [3]

(Görsel 5)

Olumsuz Yönleri

Birbirine yakın türler kullanılarak geliştirilen canlılarla bir süre sonra gen havuzundaki çeşitliliğin azalmasından tekrar yeni bir safkan birey oluşturulmak istenirse o bireyi oluşturmak çok daha zor olacaktır. Aynı zamanda yine akraba bireylerin kullanılması ve oluşan bireylerin birbirine yakın genler taşıyacakları için hastalıklara karşı daha zayıf özellik gösterebilirler [1]

İnsanlar maalesef her zaman yapay seçilimi bilinçli bir şekilde yapmaz. Örnek olarak fil, gergedan gibi boynuz veya dişi için avlanma da yapay seçilime neden olabilir. Bu avlanma bir nevi popülasyonda kısa dişli, kısa boynuzlu bireylerin seçiliyormuş gibi bir etki yaratarak o canlının boynuzunun küçülmesine bir süre sonra kaybetmesine bile sebep olabilir [5]

Kaynakça

[1] BBC, (2020), “Natural selection and selective breeding”. Son Erişim: 04.09.2020.

[2] Yourgenome, (2019), “What is selective breeding”. Son Erişim: 04.09.2020.

[3] Carol M., (2020), “What Is Selective Breeding?”, Treehugger. Son Erişim: 04.09.2020.

[4] Cornell B., (2016), “Selective Breeding”, Bioninja. Son Erişim: 04.09.2020.

[5] Biologydictionary, (2016), “Selective Breeding”. Son Erişim: 04.09.2020.

Görsellerin kaynakları

[1] Yourgenome, (2019), “What is selective breeding”. Alınma tarihi: 04.09.2020.

[2] Dogtime, (2020), “Labradoodle“. Alınma tarihi: 04.09.2020.

[3] Cornell B., (2016), “Selective Breeding”, Bioninja. Alınma tarihi: 04.09.2020.

[4] Stromberg J., (2015), “Kale, Brussels sprouts, cauliflower, and cabbage are all varieties of a single magical plant species”, Vox. Alınma tarihi: 04.09.2020.

[5] Biologynotesforalevel, (2016), “Artificial selection”. Alınma tarihi: 04.09.2020.