Ahtapot dendiğinde sizlerin de aklına yumuşak, vıcık vıcık, denizlerin dibinde kendi halinde bir oraya bir buraya gidip gelen deniz canlıları mı geliyor? Eğer öyleyse umarız ki bu yazının sonunda bu düşünce ve ön yargılarınızdan biraz da olsa sıyrılmış olursunuz çünkü onlar gerçekten inanılmaz karakteristik özelliklere sahip, ne yaptıklarını bilen zeki hayvanlar. Gelin bu sevimli canlıları daha yakından tanıyalım!

Sık sık karşımıza çıkan belirli bir ahtapot imajı vardır ki bu imajın sahibi, ”Yaygın Ahtapot” olarak bilinen Octopus vulgaristir. İnanılmaz zeki olan ve taktiksel davranışlar gösteren bu canlının gerçekten de omurgasız canlılar içinde en zeki tür olduğu düşünülür[1].

Bilimsel Sınıflandırması (Takson Basamakları)

Bu türün asıl tanımı 1798 yılında Georges Cuvier’in zooloji ana bilim dalı üzerine yazdığı ”Tableau élementaire de l’Histoire Naturelle des Animaux” isimli eserinde yapılmıştır[2].
Cephalopodların atası, bilateral simetriye sahip cyrtocone ya da capulicone’dir. Cephalopodlar sınıfını yani kafadanbacaklıları aslında kendi içinde anatomik ve ekolojik olarak birbirlerinden bağımsız gelişen üç alt-sınıf gözüyle bakmak, bu sınıfın evrimsel sürecini anlamamız açısından daha faydalı olacaktır ki bu alt sınıflar Nautiloidea, Ammonoidea ve Coleoidea’dır. Bu bilgilerin ışığında göz önüne gelebilecek birkaç örnekten bahsedelim: Erken paleozoik dönemde oldukça yaygın bulunan Nautiluslar, ammonitlerle yakından akrabadırlar. 2.500’den fazla tür bulundurduğu fosil kayıtlarından bilinen nautilusların günümüzde yaşayan çok az örneği vardır ve bunlar bir dış kabuğa sahip olan tek kafadanbacaklılardır. Günümüzde yaşayan kafadanbacaklıların, Paleozoik dönemdeki nautiloidlerden köken aldığı düşünülmektedir. Coleoidea alt sınıfı ise nautiluslar hariç günümüzde yaşayan ahtapot, kalamar ve mürekkepbalığı tüm kafadanbacaklı türlerini barındırır [3].

Atalarından hareketle bu canlının taksonomisine sistematik olarak bakalım[4]:


Alem (Kingdom) : Animalia (Hayvanlar)
Şube (Filum/Divizyo) : Mollusca (Yumuşakçalar)
Sınıf : Cephalopoda (Kafadanbacaklılar)
Takım (Ordo) : Octopoda
Familya : Octopodidae (Ahtapotgiller)
Cins (Genus) : Octopus
Tür (Species) : Octopus vulgaris

Genel özelliklerine bakacak olursak…

“Kafadanbacaklılar, aktif denizel avcılardır. Bu hayvanlar avlarını yakalamada tentaküllerini kullanırlar ve daha sonra gaga şeklindeki çeneleriyle avlarını ısırarak tükürüklerindeki mevcut olan zehir ile avı hareketsiz hale getirirler. Kafadanbacaklıların ayağı, değişikliğe uğrayarak kaslı bir su çıkış sifonuna ve tentakül kısımlarına dönüşmüştür. Kafadanbacaklılar, yumuşakçalar içerisinde kapalı dolaşım sistemine sahip olan yegane hayvanlar olup, kan, vücut boşluğundaki sıvıdan ayrılmıştır. Bu hayvanlar aynı zamanda kompleks beyne ve çok iyi gelişmiş duyu organlarına sahiptir [5].”

Octopus vulgaris

Dünya genelinde bir yayılım gösteren bu tür, tropikal ve sıcak denizlerde; özellikle Akdeniz ve Doğu Atlantik Okyanusu’nda görülür. Yaşamının büyük bir bölümünü bentik biyomda yani deniz tabanında sürdüren bu canlı, hem kıyı sularında ve hem de 100-150 metre derinlikteki sularda yaşar. Ömürleri genellikle 12-24 aydır[6,7].

Deniz tabanından topladıkları kabuk ve taşları dokunaçları ile etraflarına sararak kendilerine bir nevi taştan bir zırh örerler. Bu zırh onları dışarıdan gelebilecek herhangi bir tehlikeye karşı korurken aynı zamanda altta kalan kolları ile deniz tabanındaki hareketlerini devam ettirebilirler. Böylece yer değiştirmeleri gerektiğinde kendilerine fiziksel koruma sağlamış olurlar. Bu davranış bilim insanlarınca, omurgasız canlılarda gözlemlenen ilk ”alet” kullanımı olarak adlandırılmıştır[1].

Bilateral simetriye sahiptir (vücudu ortadan ikiye ayırdığımızda her bir yarım bir diğerinin ayna görüntüsüdür) ve ektotermik bir canlıdır. Diğer ahtapot türleri gibi O.vulgaris türünün de 8 kolu ve bu kollarda binlerce dokunaç denilen özelleşmiş yapıları bulunur. Çok hızlı bir şekilde renk değiştirme özelliği sayesinde bulunduğu ortama kolayca uyum sağlayarak kamufle olmasını sağlar ve böylelikle hem düşmanlarından kendini korur hem de avlanmasını kolaylaştırır. Renk değişimine neden olan hücreler kromatofor hücreler olarak bilinir ve her bir hücre bir renk pigmenti barındırır ve bu hücreler tek tek beyin tarafından kontrol edilir. Manto boşluklarından suyun fışkırtılıp atılmasıyla yüzer ve aynı zamanda kolları ve dokunaçları ile deniz tabanında yürüyebilirler. Tehlike anında mürekkebimsi bir sıvı boşaltırlar ve bu sıvı, düşmanlarının duyu organlarını paralize eder. Oluşan ”duman perdesi” düşmanlarından kaçmalarını kolaylaştırır[6].

Polygynandry, hem erkek hem de dişi canlının birden fazla karşı cinsteki aynı türden canlıyla çiftleştiği bir üreme sistemidir ve Octopus vulgaris türü de bu sistem ile türlerinin devamlılığını sağlar[8].

Erkek bireylerde bulunan hektokotil adı verilen bir kol sayesinde çiftleşme olayı gerçekleşir. Hektokotil, spermatoforları depolamak ve dişi bireyin vücuduna aktarmak için özelleşmiş bir yapıdır. Hektokotilin, dişi bireyin manto boşluğuna (mantle cavity) girişi sonucu spermatofor aktarımı gerçekleşir. Spermatoforlar, yumurta kanallarına (ovidükt) yerleşir ve fertilizasyon ovidüktal bezlerde gerçekleşir. Yumurtalar daha sonra sığ sularda bulunan kayalık alanlara bırakılır. Mercan resifleri, ahtapot yumurtaları için elverişli konaklardır. Dişiler yumurtalarını bıraktıkları bölgeleri çevrelerinde bulunan taşlarla ve çeşitli deniz canlılarının kabuklarıyla örterek koruma sağlarlar. Bırakılan yumurta sayısı 100.000-500.000 arasında değişir fakat bunlardan çok azı hayatta kalarak ergin bireye gelişir[6].

Dişi birey, çiftleşme ve yumurtlama dönemi boyunca yerinden neredeyse hiç hareket etmediği gibi beslenmek için avlanmaz da. Son embriyo da yumurtadan çıktıktan sonra dişi, vücut ağırlığının 1/3’ünü kaybetmiş olarak yavaşça ölmeye başlar. Türünün devamlılığını sağlayabilmek adına gerçekleşen bu durum, belki de hayvanlar aleminde görülen en anlamlı ölümlerden biridir[6]. Videoda bir O.Vulgaris‘in kuluçka döneminden ergin dönemine kadar gelişimini izleyebilirsiniz.

Genellikle tek başına yaşayan ve yaşadığı bölgeyi koruma davranışı gösteren (teritoryal) Octopus vulgaris, sadece yumurtlama ve çiftleşme döneminde sosyal davranışlarda bulunurken; dişi bireyler kuluçka dönemlerini de tek başlarına geçirirler[6].

Kuluçka dönemini geçirmek için kıyıda bulundukları zaman dışında sadece avlanmak için bulundukları bölgeyi terk etme eğilimi gösterirler. Avlanmak için genellikle akşam karanlığında yuvadan ayrılır ve sabah gün ağarmadan yuvalarına geri dönerler. Bu davranışları, onları ”gececil” (noktürnal) hayvanlar yapar. Diyetlerini gastropodlar (karındanbacaklılar) ve bivalvia (midyeler) oluşturur. Yumurtadan yeni çıkmış bireyler planktonik avcı olarak yani su yüzeyinde bulunan canlılarla beslenirken, büyüme ve gelişme gösterdikçe bentik zonda (su zemini) avcılık faaliyetlerini gerçekleştirir[6] .

Türleri yok olma tehlikesi altında bulunmamakla beraber yeryüzündeki çoğu canlı gibi O.vulgaris de aşırı avlanma tehlikesiyle karşı karşıya kaldığı müddetçe proliferasyonu yani üreme ve çoğalma durumu riske girebilir.

Aşağıdaki videodan bir O.vulgaris‘in yiyeceğine ulaşmak için gösterdiği sevimli çabayı izleyebilirsiniz.

Bu pek de arkadaş canlısı olmayan utangaç görünümlü canlının, zaman içerisinde bir insanla geliştirdiği inanılmaz iletişim ve etkileşime tanık olmak isterseniz Netflix platformundan ”My Octopus Teacher” ismindeki belgesele göz atmak isteyebilirsiniz.

”My Octopus Teacher”, Craig Foster.

KAYNAKÇA

[1] Encyclopedia of Britannica, ”Octopus vulgaris(13.10.2020 tarihinde erişilmiştir.)
[2] Cuvier G.L., Tableau élémentaire de l’histoire naturelle des animaux,
(1798) (13.10.2020 tarihinde erişilmiştir.)
[3] Spath L.P.(1993), ”The Evolution of The Cephalopoda”, Great Britain: Cambridge at the University Press (13.10.2020 tarihinde erişilmiştir.)
[4] World Register of Marine Species, ”Octopus vulgaris(13.10.2020 tarihinde ziyaret edildi.)
[5] Campbell,C.S.,Kellog, E.A., Stevens, P.F., Donoghue, M.J.,Judd,W.S. (2013).”Biyoloji”, Palme Yayınevi, 9.Baskıdan çeviri,Kısım 33, syf.680
[6] Animal Diversity Web, ”Octopus vulgaris (13.10.2020 tarihinde ziyaret edildi.)
[7] Ocean Biodiversity Information System, Octopus vulgaris, Cuvier, 1797. (13.10.2020 tarihinde ziyaret edildi.)
[8] Encyclopedia of Animal Cognition and Behavior, ”Polygynandry” (13.10.2020 tarihinde ziyaret edildi.)