Merhaba arkadaşlar! Bugün sizlerle beraber kertenkele dünyasının “ağır ağabeyi” olan Gila Canavarı’nı tanıyacağız. Bu yazımızda Gila Canavarı’nın morfolojik özelliklerinden, yaşam bölgesinden, beslenme yapısından, üremesinden ve öne çıkan özelliklerinden bahsedeceğiz. Hadi bu canlıların dünyasına giriş yapalım!

Tanım ve Yaşam Bölgesi

Gila Canavarı, Helodermatidae familyasının Kuzey Holederma cinsine mensup olan  “Heloderma suspectum” isimli türdür. Yaygın ismini, Arizona’nın Gila Nehri Vadisi’nden almıştır. Gila Canavarı’nın görünüşünden daha çok, zehirli bir tür olması dikkatimizi çekmektedir. Kuzey Amerika zehirli kertenkele türünden biri olan Gila Canavarı, dünya üzerindeki iki zehirli kertenkele türünden biridir. Diğeri ise Meksika boncuklu kertenkelesi olan H. horridum‘dur[1].

Gila Canavarı, simsiyah bir derinin üzerinde, canavar lakabına yakışır mı bilinmez ama pembe ve turuncu desenleri vardır. Oldukça şişman olan bu canavarın, kısa ve büyük bir kuyruğa sahiptir. Kuyruk uzunluğu maksimum 56 santimetre olabilmektedir. Aynı zamanda bu canlılar kuyrukları oldukça yağlı ve bu kuyruklarda yağ depolamaktadırlar. Çöl ortamından dolayı çoğu zaman yemek bulamazlar ve yaşamlarını devam ettirmek için kuyruklarındaki yağı kullanırlar. Küçük siyah boncuklu gözlere sahiptirler. Bu küçük, siyah gözler pek iyi göremez[1,2].

Kuzey Amerika’da yaşamlarını sürdüren bu canlılar, Güneybatı Utah, Güney Nevada ve bitişiği San Bernadino, Kaliforniya’dan Güneydoğu’ya doğru, Batı ve Güney Arizona ve Güneybatı New Mexico’ya kadar yayılım gösterirler. Bunun yanında Güney Meksika’ya, Sonora’dan kuzeybatı Sinaloa’ya kadarda uzanırlar[1,3,4].

Gila Canavarları, dağınık kaktüsler, çalılar, otlaklar, kayalık yamaçlar ve kanyon tabanları gibi ortamlar da yaşar[1,2].

Beslenme ve Davranış

Gila Canavarı, etobur bir canlıdır. Kuş, kuş yumurtaları, kurbağa, böcek ve küçük memeli hayvanlar olan tavşan, sincap, fare; kaplumbağa, yılan ve bazı kertenkele yumurtası ile beslenirler[1,2]. Gündüzleri çok sıcak olduğundan geceleri ve sabahın erken saatlerin de avlanmayı seçerler. Gila Canavarları avlanmak için oldukça ilginç bir yöntem kullanırlar. Kaktüslerin yanına gizlenerek bazı kuşların yumurtalarını kaktüslere bırakmasını beklerler. Kuşlar yumurtalarını bıraktıktan sonra bu yuvalara baskın yapar ve yumurtaları gizlice yer. Çok yavaş hareket ederler ve çöl sisteminde çok az yiyecekle karşılaşırlar. Bu yüzden besin onlar için oldukça önemlidir. Hatta kuyruklarında depoladıkları yağı bile tüketirler[1]. Bu tüketim vücutlarının %50 ‘sini yiyebilecekleri anlamına gelmektedir[3].

Bu canlılar iyi göremediklerini belirtmiştik lakin tat ve koku duyuları oldukça gelişmiştir. Dillerini koku almak için kullanırlar. Hatta çiftleşme döneminde eşlerini bulmak için dillerinden yardım alırlar[1].
Çöl sisteminde yalnız yaşayan bu hayvanlar genellikle üremek için ilkbaharı beklerler. Net bir şekilde sosyal canlılar olmadıklarını söyleyebiliriz. Bulundukları bölge çok sıcak olduğu için yuvalarını toprak altına ve kayalıklara yaparlar. Genellikle ömürleri 20 yıldır[4].

Gila Canavarları, dünya üzerin de zehirli olan iki kertenkele türünden biridir. Isırıkları avları için zehirlidir. Zehir bezlerini içeren bir alt çeneye sahiplerdir. Yivli dişleriyle avlarına zehri bırakırlar. 10 dakika boyunca avlarını güçlü çenelerin de tutarak avlarına kaçma şansı bile vermezler. Zehir, avlarının sinir sistemine etki ederek onları kesin bir ölüme gönderir[1].

Üreme

Şimdi de Gila Canavarları’nın üremelerine değinelim. 3-5 yaşların da olgunluk dönemlerine girerler. Yalnız yaşamlarını sürdüren bu canlılar üremek için Nisan ve Haziran aylarında bir araya gelirler[3]. Erkekler dilleriyle dişileri ararlar. Hatta aynı eşi bulduklarında birbirleriyle savaşırlar. Bir dişi bulduklarında yanlarına uzanırlar. Erkekler çeneleriyle dişinin boynunu ve sırtını ovalar. Dişi, bu üremeyi onaylarsa kuyruğunu havaya kaldırır. Erkek ve dişi deliklerini temas ettirerek üreme gerçekleştirirler. Bu çiftleşme genellikle 30 dakika ya da 1 saat sürer. Eğer dişi erkeği onaylamazsa erkeği ısırmaya çalışır[2].

Dişi, çukur kazarak 40 gram ağırlığında ki yumurtalarını bırakır. Yumurta sayısı 2-12 arasındadır. Bırakılan yumurtaların üzeri biraz örtülür. 4 ay kadar süre sonra yumurtadan çıkan Gila yavruları, 16 cm uzunluğundadır[1].

Gila Canavarı insanları ısırırsa ne olur?

İnsanlar için ölümcül bir yanı yoktur lakin ağrı, ödem oluşması, kanama, bulantı ve kusmaya neden olabilir[3].

“Gila Canavarı zehrinin bir bileşeni olan Exendin-4 adlı protein, Tip 2 diyabetin tedavisi için ilaç yapımında kullanılıyor. Protein,vücuttaki glikoz seviyelerini düzenleyen homeostatik bir etkiye sahiptir. Araştırmacılar bu ilacın Tip 2 diyabet hastalarında insülin sekresyonunu artırdığını ve insüline verilen yanıtı canlandırdığını buldular. İlacın takma adı “kertenkele tükürüğü” olarak geçmektedir. Araştırmacılar şu anda bu proteinin Alzheimer hastalığı gibi hafıza bozukluklarını tedavi etmek için kullanılıp kullanılamayacağını araştırıyor.[1]

Exendin-4 proteini iskeleti
Exendin-4 proteini aminoasit dizilimi

Korunma Durumu

Bulundukları tüm eyaletlerde yasal olarak korunmaktadır. İnsanlar için az da olsa ekonomik değeri vardır. Yerel halk tarafından avlanarak küçük pazarlarda satılmaktadır. Afrodizyak olarak yani libidoyu arttırmak ve bazı cinsel sorunlara iyi geldiği düşünüldüğü için yerel halk tarafından kullanılmaktadır. Bu canlının yakalanması veya var olduğu eyaletlerde tutulması yasaktır. Bu canlılar birçok hayvanat bahçesinde bulunabilir[1,2].

Kaynakça

[1]Elem B, “Gila canavarı (Heloderma suspectum) – Tanımı, özellikleri, habitatı”, Evrenatlasi.com (13.10.2020 tarihinde erişilmiştir.)
[2] Stewart, M. “Heloderma suspectum Gila Monster”, Animaldiversity.org (13.10.2020 tarihinde erişilmiştir.)
[3]”Gila monster (Heloderma suspectum)”, Desert Museum (13.10.2020 tarihinde erişilmiştir.)
[4]”Gila Monster ” nationalzoo.si.edu (13.10.2020 tarihinde erişilmiştir.)