Böcek olarak adlandırdığımız Insecta sınıfını; baş, thorax ve abdomen olmak üzere 3 vücut bölmeli ve 6 bacaklı omurgasız hayvanlar oluşturur. Bu sınıf; 30 takım, ~950-1000 aile ve ~1 milyon tanımlanmış ve betimlenmiş türden oluşur. Büyük bir olasılıkla bu sayının en az 3 katı kadarı da tanımlanmayı beklemektedir. Böylelikle böcekler, tüm canlılığın toplam tür sayısının yarısından fazlasını oluştururlar. Fosil böcek türlerinin ise ~95 milyon olduğu düşünülmektedir.[1,2]

Tür sayısı bakımından Dünya üzerindeki canlı gruplarının birbirlerine oranının dairesel grafikte gösterimi. | Slater (2014)

Insecta üyelerinin Dünya’daki yayılımı oldukça geniştir. Derin deniz dipleri dışında pek çok habitatta yaşayabilirler. Çoğu tür karasaldır fakat buna karşın yetişkin ve larval evrelerinde tatlı sularda veya tuzlu su bataklıklarında yaşayabilirler. Holobates cinsi veya Echinophthiriidae familyası (Bkz: “Seal lice”, yani “Fok biti”) gibi, su üzerinde durma yolunda evrimleşmiş ya da aşırı derinliklerde hayatta kalabilen istisnalar da mevcuttur. Holobates cinsinin tümü açık okyanus sularının yüzeyinde yaşar. Fakat yetişkin böcekler okyanusta yaşamaya uyum sağlayamamıştır.[2]

Insecta üyelerinin çok çeşitliliğini sayılarla ifade edecek olursak sık sık evlerde karşımıza çıkan gümüşçünler ile başlayabiliriz. Daha çok banyo köşelerinde karşımıza çıkan bu takım kanatsız ve küçük boyutludur. Gümüşçünlerin ~450 türü bulunmaktadır. Sıra, kanatlı böceklere geldiğinde bu sayı epey artmaktadır. Kınkanatlı takımı olarak bilinen grup tam ~350.000 tür barındırmaktadır. Sinekler daha çok parazit ve leşçi türleri barındırır ve bu grupta da ~150.000 tür karşımıza çıkar. Bu takımda özellikle vektör olan (hastalık etmeni barındıran) türlerin üzerinde durabiliriz. Buna bilindik bir örnek olarak sıtma hastalığı etmeni olan büyük Anofel cinsi sivri sinekleri verebiliriz. Zarkanatlılar ve pulkanatlılar yaklaşık olarak eşit tür sayısı barındırmaktadır. Aynı takım içerisinde yer alan arılar ve karıncalar sosyal böcekler olarak da bilinirler. Yarımkanatlılar, yarı başkalaşım geçiren türlerde ne çok tür barındıran takımdır ve ~85.000 tür içerir. Bu ismi almalarının nedeni ise sahip oldukları kanatların yapısından kaynaklanır. Taşıdıkları üç kanat çiftinden birisinin kısmen derimsi, diğer ikisinin ise zarsı yapıda olması bu adı almalarına neden olmuştur. Çekirgeler ve cırcırböcekleri ise düzkanatlılar takımındadır ve ~13.000 tür barındırır. Bu saydığımız takımlar haricinde birçok takım daha vardır fakat sayıları bini geçmemektedir.[2]

Hayvan türlerinin %80’inden fazlasını oluşturan böceklerin üzerinde yapılan tüm bilimsel araştırmalar entomoloji dalının sorumluluğudur. Ölüm gerçekleştiği andan itibaren yumurtalarını cesede bırakan sineklerin larva ve pupaları cesetten nemalanarak geliştiği için ölüm zamanıyla ilgili en doğru bilgiyi verme potansiyeline sahiptirler. Sineklerin bu davranışları şüpheli ölüm ve cinayet gibi durumlarda çözümü kolaylaştırmaktadır.[3]

Böcekleri insan besini olarak da kullanmak mümkündür. Orta ve güney Afrika, Asya, Avustralya ve Latin Amerika’da yaklaşık olarak 90 familyaya ve 300’den fazla cinse ait ~1000’den fazla böcek türü besin olarak tüketilmektedir. Termitler, cırcır böcekleri, çekirgeler, karıncalar, kın kanatlılar, arı larvaları ve güve larvaları tercih edilen böceklerdendir. Çoğunun tadı ceviz aromalı gibidir. Bu tarz yenilebilen böcekler genellikle ölü ya da diri bitkiler üzerinden beslenirler. Yenilebilen böcekler, protein, enerji ve çeşitli vitaminler açısından oldukça zengindir. Hatta bazı yerli halkların yıllık hayvansal proteinlerinin %5-10’unu oluştururlar.[7]

BESİN OLARAK BÖCEKLER - Arnet Ross Ali Demirsoy Chapmann
Yenebilir dört Angolan böceğinin yaklaşık vitamin ve mineral değerleri.

Böcek tüketiminin birtakım yararları olsa da zararlı olabileceği noktalar da vardır. İnsan tüketimi için böcek toplanması ya da üretimi popülasyonlara zarar verebilir. Bunun yanı sıra bazı böcekler yemeye uygun değildir. Dikkat çekici renklere sahip böcekler zehirli ve lezzetsiz olabilir. Ayrıca bazı insanlar böceklere karşı alerjik reaksiyon gösterebilirler.[7]

Böcekler yalnızca insanlar için değil hayvanlar için de besin kaynağı olarak kullanılabilir. Özellikle Çin’de kümes hayvanlarını, balıkları, domuzları ve çiftlikte yetiştirilen vizonları beslemek için böcekler kullanılır. Bu amaçla öncelikli olarak ipek böceği pupası (Bombyx mori), ev sineğinin larvası ve pupası (Musca domestica) ve un kurtlarının larvası (Tenebrio molitor) kullanılmıştır. Ayrıca ipek enstitüsünde kullanılan ipek böceğinin pupası tavuklar için önemli bir protein kaynağı olmanın yanı sıra Hindistan’da da bu pupadan elde edilen yağ ile kümes hayvanları beslenmektedir. Çin’de yapılan denemelere göre böcekle besleme yönteminin balıkla besleme yöntemine göre daha ucuza mal olduğu görülmüştür.[7]

Böceklerin ekosistemimizdeki rolü de oldukça önemlidir. Böceklerin yok oluşu çevresel ve besinsel kaosa neden olur. Bu bahsettiğimiz olaya birkaç örnek verelim: Arılar, bal üretiminin yanında üzerlerine yapışan polen, tohum gibi yapıları taşıyarak döllenmeye ve tozlaşmaya yardımcı olur. Eğer arılar polen nakliyesi yapmıyor olsaydı Dünya’daki tarım ürünleri %30’u oranında azalır, çiçekli bitkilerin ise %90’ı yok olurdu. Hamamböcekleri genelde korkulan ve sevilmeyen bir canlıdır. Fakat onların da gezegenimiz için çok önemli yararları vardır. Hamamböcekleri küçük memeliler, kuşlar ve sürüngenler için besin kaynağıdırlar. Bunun yanı sıra ayrıştırıcı maddeleri tüketirler ve dışkıları azotla doludur.[8] Bu, hem bitkilerin büyümesine hem de azot döngüsüne yarar sağlar. Karıncalar ise tohumları dağıtma, tozlaşma, besin maddesi ve toprağı havalandırmak gibi önemli görevleri üstlenirler. Sinekler her ne kadar hastalık iletilmesinde etkili olsa da onların da yararları vardır. Sinekler, hayvan leşlerinin tüketim ve eliminasyonunu yapar. Sinekler olmasaydı bu iş yalnızca bakteri ve mantarlara kalır haliyle leşlerin yok olması daha uzun sürerdi. Aynı zamanda sinekler, dışkının geri dönüşümü için de gereklidir. Kınkanatlılara gelecek olursak uğur böceği yaprak bitleriyle beslenerek mahsullere zarar gelmesini önler. Yine bir kınkanatlı olan Coprophage gübreleri dönüştürerek ekosistemdeki birikim ve kokuyu engeller.[4] Bunlar gibi pek çok örnek vermek mümkündür. Görüldüğü üzere böcekler hayatımızın vazgeçilmez parçalarıdır.

Böceklerin bizi şaşırtabilecek değişik özellikleri vardır. Örneğin su çekirgeleri dişilerinin ilgisini çekebilmek ve onlara hoş görünebilmek için karnındaki telleri ve penisini kullanarak müzik yapar.[5] Yusufçuklar son derece başarılı avcılardır girişimleri %95 oranında başarı gösterir. Bu kadar başarılı olmalarının nedeni ise birbirlerinden bağımsız hareket edebilen dört adet kanatlarıyla hava hakimiyeti sağlamalarıdır. Yusufçuklar ileri, geri, aşağı ve yukarı yönde uçabilir. Bu kadar başarılı bir avcı olmasındaki bir diğer etmen ise görme duyusudur. Yusufçukların her bir gözü ultraviyole ve polarize ışığı aynı zamanda renkleri de görebilen 30.000 küçük gözden oluşur. Gözler küresel yapıda olduğu için de yusufçuklar, çevrelerinde olan çoğu şeyi görebilir. Böcekler hakkında şaşıracağımız bir başka bilgi ise erkek böceklerin cinsiyet organlarının son derece farklı şekillerde olmasıdır. Bunun nedeni kendi spermlerinden önce dişiye aktarılmış spermleri oradan çıkarmaktır.

Böcekler hakkında şaşırtıcı bir gerçek daha vardır. Avusturalya’nın Macquarie Üniversitesi’ndeki araştırma ekibine göre sinekler ve pireler bilincin en temel formlarından olan “öznel deneyimler” yaşayabilir. Bu bir bakıma böceklerin de duyguları olduğu anlamına gelebilir. Yani artık kedi, köpek gibi canlıları öldürmediğimiz gibi böceklere de aynı hassasiyeti gösterebiliriz.[6]

Özetlemek gerekirse Insecta üyeleri büyük bir çeşitliliğe sahiptir. Bunun yanı sıra pek çok farklı ve ilgi çekici özellikleri vardır. İnsanlar olarak her ne kadar onlardan hoşlanmasak da gezegenimiz için büyük ve hayati önemleri vardır. Araştırmalara göre öznel deneyimler yaşayabileceklerini de öğrendiğimize göre böceklere karşı daha sevecen yaklaşmaya çalışabiliriz.


KAYNAKÇA:

[1] Gullan, P. J. & Cranston, P. S. (2010). The insects: an outline of entomology. Wiley-Blackwell, 4. Cilt.
[2] Brusca, R. C. & Brusca, G. J. (2002). Invertebrates: Insecta. ITIS Report. Sinauer Associates, 2. Cilt, syf. xx + 936.
[3] Bayhan, Ü. (2020). Böcek Bilimi Kullanılarak Cinayet Veya Bakım İhmali Aydınlatılabilir Mi? Ayrıntı Dergisi, 82.
[4] Sànchez-Bayo, F. & Wyckhuys, K. A. G. (2019). Worldwide decline of the entomofauna: A review of its drivers. Biological Conservation, 232: 8-27.
[5] Sverdrup-Thygeson, A. (2020). Böcekler Gezegeni (D. Başak, Çev.). İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, 1. Baskı, syf. 28-40.
[6] Barron, A. B. & Klein, C. (2016). What insects can tell us about the origins of consciousness. PNAS, 113(18): 4900-4908.
[7] Demirsoy, A. (1990). Yaşamın temel kuralları: omurgasızlar/böcekler – entomoloji. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yayınları, 2. Cilt, 2. Baskı.
[8] Sabree, Z. L. ve ark. (2009). Nitrogen recycling and nutritional provisioning by Blattabacterium, the cockroach endosymbiont. Proc Natl Acad Sci, 106(46): 19521-19526.

Yazı Sahibi

Merhaba, ben Zeynep. 1. sınıf öğrencisiyim. Biyoloji uzun zamandır hayalini kurduğum bir bölümdü. Araştırma yapmak ve yeni şeyler öğrenmekten hoşlanırım. Özellikle entomoloji, zooloji ve evrim ilgimi çeken konular arasındadır.