Böcekler gezegenimizin en kalabalık canlı gruplarından biridir. Son 400 milyon yıl içinde, bilinen tüm canlı organizmaların yarısından fazlasını oluşturmuş ve en az bir milyon türe ulaşmışlardır. Dünyanın hemen hemen her ortamında bulunan bu canlıların ilgi çekici olduğu aşikar.[1] Peki hiç düşündünüz mü böceklerin gözünden dünya nasıl gözüküyor?

Göz ve görmenin size ne ifade ettiğini düşünün. Göz, görsel görüntüleri alan ve daha sonra beyne taşıyan özel bir duyu organıdır. Biz bu organ sayesinde şu an bu yazıları okuyor ve hayatımızı algıladığımız bu görüntülerin eşliğinde şekillendiriyoruz.[2] Böceklerin gözlerine dikkatlice baktığımızda çoğumuz aşağıdaki birinci görsel (Hollywood Version) gibi yüzlerce aynı ekrandan oluşmuş bir görüşü olduğunu düşünürüz. Lakin düşündüğümüz gibi değil. Çoğu böcek ikinci görseldeki gibi dünyayı görür. Tabii ki bu her böcek için geçerli değildir. Hazırsanız bu yazımızda böceklerin gözünden dünyayı görerek onların bakış açısını öğrenelim.

Böceklerde Göz ve Görme

Böceklerin göz yapısı parçalara ayrılmıştır. Genellikle bir çift birleşik göz ve 3 adet basit göze sahiplerdir. Bu farklı iki tip gözün görevi, ışık ve hareketi algılamaktır. Şimdi bu gözlerin yapı ve işlevlerini öğrenerek bir böcek için görmenin nasıl olduğunu detaylandıralım.[3]

Basit Göz

Basit gözler “ocelli” olarak bilinirler. Aşağıdaki fotoğrafta gördüğünüz gibi genellikle birleşik gözlerin ortasında, üçgen oluşturacak şekilde 3 adet bulunurlar. Küçük ve yuvarlak olup, sadece ışığı ayırt eden bu gözler, bir görüntü oluşturamayan temel fotoreseptörlerden oluşur. Lakin karmaşık işlevlere sahip olabilirler. Örneğin hareketi algılarlar, ışık seviyelerini ölçebilirler.[3,4]

Basit göz, kornea, komeagen tabaka, retina, pigment hücreleri ve merkezi sinir bağlantıları olmak üzere beş kısımdan oluşmaktadır.[3,4]

Kornea lens görevi yapar. Korneagen, korneayı salgılayan epidermal hücrelerden oluşur. Retina, elektriksel dürtüleri
ışığa dönüştüren hücrelerden oluşur. Pigment hücreleri ise ocellus çevresinde heterojen dağılmış bir grup renkli hücresidir.[3]

Birleşik Göz

Fotoğrafta gördüğünüz üzere yüzlerce bal peteğinin birleşimi şeklinde görünen birleşik gözlerdeki her petek, görüntünün bir parçasını oluşturur. Bu peteklerden her birine “ommatidia” denir. Ommatidiaların her biri ayrı bir reseptör olarak çalışan yüzlerce lensle kaplı optik birimlerden oluşur. Bu birimler kendi görüntüsünü oluşturur. Görüntüler böceğin beyni tarafından birleştirilir. Aşağıdaki görselde peteğe benzeyen ommatidiaları görebilirsiniz.[3,4,5]

Ommatidia yukarıdaki fotoğraftan anlayacağımız üzere her yöne işaret ettiğinden böcek aynı anda ileri, geri, yukarı ve aşağı görebilmektedir. Ayrıca ommatidianın içindeki pigment, böceğin düşük ışıkta iyi görmesine yardımcı olur. Ommatid sayısı arttıkça görüş keskinliği de artar ve daha iyi görüş sağlanır.[4,5]

Aşağıdaki fotoğrafta gördüğünüz üzere her bir ommatid; bir lens, kristal bir koni, ışığa duyarlı görme hücreleri ve pigment hücrelerinden oluşur.[4,5]

Yani dünyamız, çoğu böcek tarafından aşağıdaki fotoğraftaki gibi gözükmektedir. Görme olayı, fotokimyasal bir süreçtir. Işık enerjisinin kimyasal enerjiye dönüşmesi gerekir. Gözün iç arka tabakasındaki sinirlerin beyne bu elektrik uyaranını taşıması gerekir. Sonra beyin sinyalleri görülen görüntülere dönüşür.[3]

Böceklerde Görme ve Çeşitlilik

Karasinek

Böceklerin göz yapıları hakkında biraz bilgi edindikten sonra böceklerde görmenin nasıl olduğundan bahsedelim. Böceklerde “Flicker etki (Titreme etkisi)” denen bir durum vardır. Cisim böceğin görüş alanına girdiğinde ve hareket ettiğinde ommatidia açılıp kapanır. Ortaya çıkan bu titreme etkisi böceklerin hızlı tepki vermesine neden olur.

Böcekler birçok canlı gibi beslenmek, korunmak ve birbirlerini tanımak için gözlerini kullanırlar. Bunun için de renk ve şekilleri algılamaları gerekir. Çoğu böcek ultraviyole dahil olmak üzere 650 ila 300 nanometre dalga boylarını spektrumun aralığını iyi görürler. Yani sarı, turuncu ve kırmızı renklerin bir kısmını iyi göremezler. Lakin UV ışığını iyi görürler. Kısacası insanların gördüğü ile tam tersidir. Bu her böcek için mi geçerlidir? Hayır. Örneğin arılar böcek dünyasının en iyi gören canlılarından biridir. Üç rengi (trichromacy) ve birçok detayı görebilirler. Aynı zamanda kelebekler, harika bir renk vizyonlarına sahiptir. Karıncalar da üç rengi görebilir ve aynı zamanda karanlıkta da görebilirler. Bazı böcekler ultraviyole göremezken bazıları bizden çok daha fazla renk algılar. Böcekler göz yapıları sayesinde UV ışınlarını da iyi görürler.

Böceklerin görme çeşitlilikleri hakkında örnekleri inceleyelim. Örneğin arıların trikromat olduğundan bir önceki paragrafta bahsetmiştik. Yani arılar kırmızı rengi göremezler. Lakin sarı, yeşil ve mavi rengi iyi görürler hatta ultraviyole ışınlarını da iyi görürler. Kelebeklerin geniş bir renk spektrumları vardır. UV ışığını veya yakın-kızılötesi ışığı görebilen geniş renk görüşü spektrumuna sahiplerdir.

Bir sinekle göz göze bakıştığınızda çoğunda gözlerinin başlaının büyük bir kısmını kapladığını fark etmişsinizdir. Örneğin karasineğin ortalama 400 bin ommatid’den oluşan birleşik gözleri vardır. Her ommatidin yüzü farklı bir yöne dönüktür ve her görüntü beyne gelir. Bu özellik sayesinde arkalarını bile görebilir.[3,6,7,8]

Yusufçuk

Yusufçukların ise birleşik gözleri yaklaşık 30.000 göz sensöründen oluşur. Bu yüzden gözleri birçok böcekten daha iyi
görme çözünürlüğüne sahiptir. Bu özelliklerden dolayı avcılık konusunda oldukça gelişmişlerdir.[3]

Böcekler İçin Görmenin Önemi

Tıpkı insanlar gibi böcekler için de ortamdan aldıkları uyarılar çok önemlidir. Farklı göz yapıları ve görme mekanizmalarının olması her böcek türüne özgü pozitif ve negatif yönelim göstermelerine neden olmaktadır. Örneğin ışık, renk, ve titreşimler bazı böceklerde kendine çekme bazı böceklerde ise uzaklaşma anlamına gelmektedir. Birbirlerini tanımalarına, karşı eşey bulmalarına ve ya düşmanlarından uzaklaşmalarına neden olmaktadır.[3]

Kaynakça

  1. Borst, A. (2009). Drosophila’s View on Insect Vision, Current Biology, 19(1): R36-R47.
  2. National Eye Institue. (-). How the Eyes Work, Son Erişim Tarihi: 08.05.2021
  3. Gülperçin, N. (2015). Böceklerin Gözünden Dünya, BAÜ Fen Bil. Enst. Dergisi, 17(1): 53-58.
  4. Henderson, C. (2019). Are you looking at me? How insects see the World?, Minibeast Wildlife. Son Erişim Tarihi: 08.05.2021
  5. Land, M. (-). Photoreception – Compound eyes. Encyclopedia Britannica. Son Erişim Tarihi: 09.05.2021
  6. Frentiu, F. (2010). Encyclopedia of the eye: The colorful visual world of butterflies (D.A. Dartt, Ed.). Cambridge: Academic Press, 1, syf. 326-333.
  7. Turpin, T. (2012). Insects See the Light, Prude University. Son Erişim Tarihi: 09.05.2021
  8. Kimball, J. W. (2014). The Compound Eye, Kimball’s Biology Pages. Son Erişim Tarihi: 09.05.2021

Yazı Sahibi

Merhaba ben Merve Öztaş. Hacettepe biyoloji 2. sınıf öğrencisiyim. Hidrobiyoloji, entomoloji, botanik, nörobilim, psikoloji, ornitoloji gibi bir çok alanda araştırma yapıyorum.